به گزارش پایگاه خبری – تحلیلی فردونیوز؛به نقل ازپایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها،امروز قم به عنوان جهان‌شهر تمدنی اهل بیت (ع)، تحقق یک وعده‌ی الهی است. نگاه راهبردی و تمدنی به پیشینه و جایگاه شهر مقدس قم ما را به یک نقطه‌ی طلایی رهنمون می‌سازد.

قم پیش از ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به عنوان یک زیست‌بوم شیعی شناخته می‌شد، اما پس از حضور ایشان، ماهیت این شهر از یک شهر مذهبی به یک کانون تمدن‌ساز و انقلابی تغییر یافت.

این تحول، آغازگر عصر جدیدی از حاکمیت معنوی و علمی بود که با حضور بانوی کرامت، هویت خود را یافت و اوج گرفت. در این افق راهبردی، تکوین جهان‌شهر قم، هندسه‌ای قدسی است که در روایات ائمه اطهار (ع) پیش‌بینی و پی‌ریزی شده بود؛ آن‌جا که در بیان صادق آل‌محمد (ع)، قم به‌مثابه «حرم اهل‌بیت» و آشیانه و پناهگاه امن ولایت معرفی شد تا در عصر غیبت، معارف الهی از این خاستگاه به سراسر آفاق صادر شود.

این گذار از «زیست‌بوم مذهبی» به «جهان‌شهر تمدنی»، با دمیدن روح ولایت از جوار بارگاه فاطمی صورت پذیرفت و قم را به الگو و شاخص حیات فکری و سیاسی جهان اسلام بدل ساخت.

هجرت اشعریون؛ زمینه‌سازی ورود بانوی تمدن‌ساز

ورود خاندان اشعری (سال ۹۰ ه.ق) به قم را باید مرحله‌ی تمهید و آماده‌سازی زیرساختی نامید. اشعریون با خروج از کوفه‌ی تحت فشار و انتخاب قم، در واقع سرزمین امن و مستعدی را برای نشر معارف آماده کردند. این حضور، تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی نبود، بلکه ایجاد یک شبکه اجتماعی و فرهنگی بود که می‌توان آن را مقدمه‌ی ضروری برای پذیرش و تثبیت حضور بانوی کرامت دانست. اشعریون با ایجاد این بستری امن، راه را برای تحقق وعده‌ی الهی و ورود قطب تمدنی شیعه هموار کردند.

در واقع، این خاندان با تکیه بر فرهنگ غنی اهل‌بیت (ع)، قم را به یک کانون متمرکز سیاسی و مذهبی ارتقا دادند. آن‌ها با تاسیس حوزه‌های علمی اولیه و برقراری ارتباط وثیق با امامان معصوم، زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی لازم را فراهم آوردند تا قم در زمان حضور حضرت فاطمه معصومه (س)، آمادگی پذیرش این هجرت تمدنی و الهی را داشته باشد.

این تمهید تاریخی را می‌توان الگوی درخشانی از حرکت عمومی مردم‌پایه در تاریخ تشیع دانست. نخبگان اشعری نظیر زکریا بن آدم و احمد بن اسحاق قمی، صرفاً به مهاجرت فیزیکی بسنده نکردند؛ به طراحی یک ساختار اجتماعی مبتنی بر امنیت فکری، جمع‌آوری احادیث معتبر و پالایش و پردازش مکتب قم پرداختند.

این حرکت علمی و وفاداری تشکیلاتی به امامان معصوم، ظرفیتی آفرید که ظرف وجودی شهر را برای پذیرش مظهریت تامه ولایت آماده ساخت و شالوده‌ای استوار فراهم آورد تا بار امانت هجرت قدسی بانوی قدیسه و تمدن‌ساز بر دوش آن قرار گیرد.

هجرتِ بانوی کرامت؛ نقطه‌ی آغازین تمدن فاطمی

بی تردید تنها هجرت تمدن‌ساز در تاریخِ قم، هجرت حضرت فاطمه معصومه (س) است. گرچه هجرت های پیشینه و پسینه آن هویت‌ساز و اثرگذار فرهنگی و مذهبی بودند. اما تفاوت این هجرت با سایر هجرت‌ها، مأموریت‌دار بودن آن است که با شواهد روایی و تاریخی اثبات می‌شود. و نیز ابعاد شگرف تاثیر گذاری و نقش‌آوری عمیق و همه جانبه هجرت بانوی کرامت در شئون فرهنگی و تمدنی قم و ایران اسلامی بود.

بشارت قبل تولد از سوی جد بزرگوارشان و توجه و سفارش چهار امام معصوم (ع) به زیارت و اقبال به قبر نورانی ایشان حکایت از یک برنامه الهی و ماموریت راهبردی و تمدنی دارد؛ چراکه روایت درخشان امام صادق (ع): «إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّةُ، وَ لِرَسُولِهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِینَةُ، وَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَةُ، وَ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ قُمُّ، وَ سَتُدْفَنُ فِیهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِی تُسَمَّى فَاطِمَةَ، فَمَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.»؛ «همانا برای خداوند حرمی است و آن مکه است، و برای رسول خدا حرمی است و آن مدینه است، و برای امیرالمؤمنین حرمی است و آن کوفه است، و برای ما [اهل‌بیت] حرمی است که قم است.

به‌زودی زنی از فرزندان من در آنجا دفن می‌شود که نامش فاطمه است؛ هرکس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب می‌شود.».

قرار گرفتنِ «قم» در کنار مکه، مدینه و کوفه در این حدیث منحصر به فرد، ترسیم جغرافیای تمدنی و قدسی ولایت و اسلام ناب محمدی است. و از سویی نشان می‌دهد که قم، نه با تصمیم سیاسی بانو، که با اراده تکوینیِ خداوند، به حرم امن الهی(که تعبیری از تمدن توحیدی است) تبدیل شد.

این بشارت، پیش از تولد امام کاظم (ع) و این بانوی طاهره صادر شده است؛ یعنی قم، از ابتدا برای اجرای ماموریت بزرگ طراحی شده بود. امام صادق، امام کاظم، امام رضا، و امام جواد (ع) همگی به نحوی بر مقام این بانوی معصومه تأکید داشته‌اند. این اجماعِ چهار امام معصوم (ع) بر سر یک شخصیت، علاوه بر مقام و منزلت والای ایشان، نشان می‌دهد که هجرت او، یک «مأموریتِ راهبردی» برای ایجاد قطب جایگزین فرهنگی در برابر حکومت های طاغوتی در طول تاریخ بوده است.

با ورود بانوی کرامت، قم از یک شهر شیعی‌نشین، به «حرم اهل‌بیت» ارتقا یافت. ایشان با هجرت خود، مرکزیت دانش قرآنی و حدیثی و مرکزیت ولایت مداری و فرهنگ زیارت را به قم منتقل کردند. این، یعنی آغاز تمدن اهل بیتی در جهان‌شهر قم در عصر حاضر.بنابراین مهاجرت ایشان صرفاً یک سفر برای زیارت نبود، یک حرکت آگاهانه و راهبردی برای انتقال مرکزیت معنوی و تمدنی جهان اسلام به قم بود.

با حضور ایشان، قم از یک پایگاه دفاعی و عقیدتی، به یک قطب تمدنی تبدیل شد که در آن دانش، اخلاق و ولایت در هم تنیده شده‌اند. این تحول بنیادین، ماهیت قم را از یک شهر مذهبی معمولی به یک «حرم مقدس» و مرکز ثقل علمی و روحانی تغییر داد.

در واقع، حضور ایشان منجر به شکل‌گیری نوعی از زیارت شد که فراتر از یک عمل فردی، به یک پیوند اجتماعی میان توده‌های شیعه و امر ولایت تبدیل گشت. این هجرت، با تزریق عنصر فرهنگ‌سازی و الگوی حکمرانی ولایت‌محور، قم را به قطب‌نمایی برای هدایت معنوی و سیاسی تبدیل کرد که فراتر از مرزهای جغرافیایی، بر تمامی جهان اسلام سایه افکند. ایشان با هجرت و استقرار در بیت‌النور قم، مزار و حیات معنوی در این شهر، میدان مغناطیسی تمدنی ایجاد کردند که در آن، عقلانیت مذهبی و اجتهاد دینی در پناه معنویت قدسی بالید.

هجرت موسی مبرقع و دیگر امام‌زادگان؛ استمرار مأموریت بانوی تمدن‌ساز

هجرت امام‌زاده موسی مبرقع (ع) فرزند امام جواد (ع) در سال ۲۵۶ ه.ق که نیم‌قرن پس از بانو بود، پیام بسیار مهمی دارد. ایشان و دیگر امام‌زادگان که تعدادشان به بیش از ۴۴۰ نفر می‌رسد، به قمِ ساخته‌شده به دست بانو آمدند. نقش امام‌زادگان، به‌ویژه سید موسی مبرقع (ع)، در تقویت و تداوم این تمدن حیاتی است. ایشان به عنوان یک چهره‌ی علمی و بزرگ، و به عنوان ستون‌های ثبات فرهنگ و تمدن شیعی ظاهر شدند.

نکته‌ی بسیار حائز اهمیت این است که حضرت موسی مبرقع (ع) در دوران حیات خویش، متولی و خادم اصلی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) بودند و این جایگاه، پیوند میان نسل‌های بعدی را مستحکم ساخت. از نسل ایشان، سادات بزرگ رضوی پدید آمدند که در ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی پراکنده هستند.

این خاندان شریف که از نسل حضرت موسی مبرقع (ع) هستند، طی قرن‌های متمادی، نقش کلیدی در مدیریت، تولیت و خدمت به بارگاه فاطمی ایفا کرده‌اند. این پیوستگی تاریخی نشان می‌دهد که مدیریت و خدمت به حرم فاطمی، سادات رضوی با تداوم حضور خود در این مسیر، همواره حلقه‌ی وصل میان جامعه‌ی شیعی و مرکزیت تمدن اهل‌بیت (ع) در قم بوده‌اند.

در واقع، حضور این بزرگان باعث شد تا قم صرفاً یک زیارتگاه نماند و به کانون بازتولید معارف اهل‌بیت (ع) و مرجعیت علمی جهان اسلام بدل گردد. این استمرارِ مأموریت، تضمین‌کننده‌ی آن بود که جریان هدایت‌گری فاطمی، از یک رخداد تاریخی به یک جریان زنده و پویا تبدیل شود که تا عصر حاضر، تمدن‌سازی شیعی را در متن جوامع اسلامی جاری نگاه دارد.

تحلیل عمیق این فرایند نشان می‌دهد که هجرت جناب موسی مبرقع (ع) حامل پیام تکمیل شبکه امامت در قم بود. وقتی بزرگان شهر از جمله احمد بن محمد بن عیسی اشعری پس از مواجهه نخستین، به مقام والای روایی، تقوا و اصالت او پی بردند، با کمال تکریم، زعامت ایشان را ارج نهادند. حضور حضرت موسی مبرقع و به دنبال آن ورود خواهران مکرّمه‌شان (زینب، ام‌محمد و میمونه) که نخستین گنبد و بارگاه را بر مزار حضرت فاطمه معصومه (س) بنا نهادند، نهادینه‌سازی قطب فرهنگی قم را رقم زد.

شبکه سادات رضوی که از نسل مبارک موسی مبرقع شاخه‌شاخه شد، از سویی نقش نگهبانی از حریم معنوی و تولیت حرم فاطمی، و از سوی دیگر گسترش پیوندهای اجتماعی و نسبی اهل‌بیت (ع) در پهنه جهان اسلام را ایفا کردند.

بدین‌سان، این امام‌زادگان واجب‌التعظیم، شبکه‌ای نفوذناپذیر از مرزبانی عقیدتی و تمدنی ایجاد کردند تا پیام بانوی تمدن‌ساز در تاریخ دفن نشود، بلکه نسل به نسل شکوفا گردد.

جمع‌بندی اینکه؛ ما امروز به مناسبت رحلت موسی مبرقع (ع)، از او تجلیل می‌کنیم؛ که بزرگداشت یک حلقه‌ی پیوند است که به زنجیره‌ی تمدنی حضرت فاطمه معصومه (س) متصل شده است. در جهان‌شهر قم، ما با یک مرکزیت و صدها امتداد روبروییم؛ مرکزیت و محوریت، کریمه‌ی اهل‌بیت (س) است و امتدادها، سادات و امام‌زادگانی هستند که با هجرت خود این تمدن شیعی را غنی‌تر کردند. قم اگر حرم اهل‌بیت است، به یمن هجرت تمدن‌ساز آن بانوی مطهره است.

این محوریت تمدنی بانوی بزرگوار همان چیزی است که قم را در برابر فتنه‌های مختلف در طول تاریخ مصون داشت و تا امروز آن را به قلب تپنده‌ی تشیع و خاستگاه انقلاب اسلامی تبدیل کرد. بنابراین، تاریخ قم و میراث امام‌زادگان آن، تداوم حیاتِ معنوی از آثار و برکات و دستاوردهای هجرت بانوی کرامت حضرت فاطمه معصومه (س) سرچشمه گرفته و بالیده است.

این همان زنجیره‌ی طلاییِ اتصال است که از تمهید اشعریون آغاز شد، در هجرتِ تمدن آفرین بانوی کرامت به قلب تپنده بدل گشت و با هجرت موسی مبرقع (ع) امتداد اجتماعی و تاریخی یافت؛ امتدادی که در عصر حاضر، در قامت احیای حوزه علمیه و خیزش انقلاب اسلامی تجلی یافت و نشان داد قم، مأموریتی جهانی دارد تا الگوی زیست مؤمنانه و تمدن نوین اسلامی را تا افق ظهور ولی‌عصر (عج) پیش ببرد.

محمدباقر مشکاتی

پایان پیام