×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true

ویژه های خبری

true
آیت ‏الله فاضل لنکرانی ؛ از «اعتقاد راسخ به اسلام سیاسی» تا «تهمت پسا اسلام‏گرایی»
یادداشت حاضر در صدد تبیین دیدگاه‏های آیت‏الله محمدجواد فاضل لنکرانی (دام ظله) در زمینه اندیشه و نظام سیاسی اسلام، انقلاب اسلامی و گفتمان فقه حکومتی است و ضمن آن، به برخی از شبهاتی که در این زمینه توسط برخی مطرح شده، پاسخ داده خواهد شد.

به گزارش پایگاه خبری – تحلیلی فردونیوز؛دیدگاه‏های آیت ‏الله محمدجواد فاضل لنکرانی در زمینه اندیشه و نظام سیاسی اسلام، انقلاب اسلامی و گفتمان فقه حکومتی به قلم سید جواد حسینی‏ خواه استادسطوح عالی حوزه علمیه قم به این شرح است:

1. فقه حکومتی؛ ماهیت، نقاط اشتراک و اختلاف

مباحثات و گفتگوهای علمی پیرامون نرم‏افزارهای بنیادین و مورد نیاز انقلاب اسلامی در شرایط کنونی از مهم‌ترین و راهبردی‏ترین نیازهای نظام اسلامی به شمار می‏رود و در این میان «فقه» به عنوان نرم‏افزار منحصر به فرد اداره فرد، جامعه و حکومت، از بیشترین اهمیت برخوردار است. مبتنی بر این اهمیت، از ابتدای انقلاب تاکنون مباحثات و مناظرات علمی گوناگونی پیرامون مختصات و ویژگی‏های «فقه مطلوب» و متناسب برای اداره جامعه و حکومت اسلامی، میان نخبگان و ویژه‏دانان عرصه فقه و فقاهت درگرفته است.

با غض نظر از دیدگاه مخالفانِ ظرفیت و ضرورت کاربست فقه در ساحت اداره جامعه و حکومت، در میان موافقان این مهم، علاوه بر اعتقاد راسخ به جامعیت دین، شریعت و فقه، یک نقطه اشتراک بنیادین وجود دارد. این نقطه اشتراک عبارت است از: «تاثیر وجود و یا فقدان حکومت عدل بر استنباط فقیه»؛ بدین معنا که بین «فقه و فقاهت در زمانه و زمینه‏ای که حکومت عدل اسلامی وجود ندارد» با «فقه و فقاهتی که در پرتو و بستر حکومت عدل اسلامی رخ می‏دهد و تولید می‏شود» تفاوت اساسی وجود دارد. به بیان روشن‏تر، وقتی حکومت اسلامی وجود ندارد فقیهان در حاشیه قدرت قرار داشته و به تبع آن، «رویکرد فردی به فقه» دارند؛ اما آنگاه که حکومتی عدل با محوریت فقه و کارگزاری فقیه عادل تشکیل شد، با توجه به تغییر و تحولی که از ناحیه تأسیس حکومت در موضوعات و مسائل رخ می‏دهد، لاجرم فقهای معظم باید «رویکرد حکومتی به فقه» را نصب‏العین خویش قرار دهند. در واقع، «رویکرد حکومتی/ اجتماعی به فقه» و ضرورت آن، نقطه اشتراک موافقانِ ظرفیت و ضرورتِ کاربست فقه در ساحت اداره جامعه و حکومت است. اما در مورد ماهیت این رویکرد و لوازم آن، اختلافاتی میان اندیشمندان فقه به چشم می‏خورد. فقه اجتماعی، فقه نظام ولائی، فقه ‌الحکومه، فقه کلان، فقه عرصه اجرا و تزاحم، فقه تمدنی، فقاهت از پایگاه حکومت و ... از جمله دیدگاه‏ها و رویکردهایی است که پیرامون این مهم وجود دارد.

2. آیت‏الله فاضل لنکرانی و فقه حکومتی

آیت‏الله محمدجواد فاضل لنکرانی، عضو جامعه مدرسین، رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) و استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علميه قم، از جمله نظریه‌پردازان و حامیان «گفتمان اسلام سیاسی» و «نظریه ولایت مطلقه فقیه» و «فقه حکومتی» است. در قسمت ابتدایی این یادداشت به تبیین دیدگاه‏های ایشان در زمینه شریعت و فقه و نیز فقه حکو متی و... پرداخته خواهد شد.

1.2. جامعیت فقه و شریعت: استاد فاضل لنکرانی با اعتقاد به جامعیت همه‏جانبه شریعت و فقه معتقد است: «اسلام يک دين جامع است و علم فقه بخشي از نيازهاي بشر را آن هم در همه ابعاد عهده‌دار است. فقه ما داراي احکام فردي، احکام اجتماعي و نيز داراي قواعد سياسي، اقتصادي، قضايي و قواعد ديگر است، با مجموع اين فقه مي‌توان همه نيازهاي بشر را در باب احکام پُر نمود». (فاضل لنکرانی، 1397[الف]).

پاسخگویی دین و فقه در همه عرصه‏های حیات بشری، مبتنی بر مبانی کلامی سترگی همچون «خاتمیت» و «جامعیت شریعت» است و منکر این مهم، «کأنّه طعم فقه را نچشیده است». به تعبیر استاد فاضل لنکرانی «فقیهی كه طعم فقه را چشیده و نگاه عمیق به فقه دارد، دین را یک مجموعه جامع می‌یابد. اصولاً وقتی ما قائلیم به اینكه دین ما دین خاتَم است، خاتَمیت مستلزم جامعیت است. جامعیت دین یعنی دین برای همه احتیاجات بشر در امور فردی و اجتماعی، حكومت، سیاست، اقتصاد، قضاء، در همه موارد دستور دارد، این می‌شود جامعیت دین. خاتَمیت دین هم مساوق با جامعیت است» (همو، 1397[ب]).

2.2. امکان و زمینه فقه حکومتی: حضرت استاد با تصریح به اینکه «ما هم به فقه اجتماعی و هم به فقه حكومتی معتقدیم» (همو،1397[ب])، باورمند است کسی که طعم فقه را چشیده باشد، نمی‏تواند منکر فقه حکومتی/ اجتماعی شود: «امروز نمی‌توان فقیهی را یافت که طعم فقه را چشیده باشد اما بگوید ما چیزی به نام فقه اجتماعی/ حکومتی نداریم» (همان).

چنانکه در مقدمه گذشت، وجود یا فقدان حکومت عدل اسلامی، در فرایند و برآیند فقه و فقاهت تاثیر بنیادین دارد. استاد فاضل لنکرانی با باور عمیق به این مهم، معتقدند بعد از انقلاب اسلامی و ایجاد حکومت اسلامی در ایران، و محوریت دین و فقه برای اداره جامعه، فقه تحت تاثیر و تحول قرار گرفت: «به بركت انقلاب اسلامی در فقه ما یك تحول ایجاد شد، فقه ما یا در سطح كلان دین، برای اداره جامعه به صحنه زندگی بشری در آمد، این یكی از آثار قهری این انقلاب بود یا می‌توان گفت از اركان و اهداف اصلی این نظام بود، هر كدام را تعبیر كنیم امری است كه واقع شد. مجموعه دین به صحنه اجتماع درآمد و مدعی اداره جامعه بشری شد، مدعی شد كه خود دین حكومت دارد و بالاتر آنکه حكومت اساس دین است همان تعبیری كه در روایات است «بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الولايَةِ وَ لَمْ تُنَادَ بِشَيْ‏ءٍ مَا نُودِيَ بِالوَلايَة»... ولایت در این روایات و حتی ولایت مطرح در غدیر را امام راحل(رحمه الله) به معنای حكومت دین مطرح فرمودند» (همان).

2.3. ماهیت و ضرورت فقه حکومتی: آيت الله فاضل در تعریف فقه حکومتی می‏فرماید: «فقه حكومتی یعنی نیازهای فقهی جامعه را در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی و قضایی از دید حكومت و با نگاه كلان حكومت حل كنیم» (فاضل لنکرانی، همان). همچنین در بیانی فنی‏تر در این زمینه معتقد است: «فقه حكومتي يعني شما حكومت را بر همه فروع حاكم كنيد» (همو،1397[ج]). 

ایشان برای تبیین ماهیت فقه حکومتی، تفاوت برآیند حکمیِ فقاهت فردی و فقاهت حکومتی را مورد اشاره قرار می‏دهد: «به یك موضوع وقتی نگاه فردی بشود، دارای یك حكمی است، اما همین موضوع وقتی بیاید در اجتماع حكم دیگری می‌یابد» و در ادامه با اشاره به بیان رهبری معظم انقلاب در زمینه فقه حکومتی می‏فرماید: «اتفاقاً رهبری معظم انقلاب(دام‏ظله العالی) به این مطلب تصریح و مثال زدند به بحث ماء الحمام، که در فقه اگر به آن نگاه فردی بشود یك حكمی دارد ولی وقتی از منظر اجتماع دیده شود حكم دیگری می‌یابد» (همان). ایشان با تأکید بر این مهم، انکار آن را امری غریب می‏شمارد: «مگر كسی می‌تواند این را انكار كند؟! مگر كسی می‌تواند منکر این شود كه هر موضوعی به‌عنوان فردی یك حكمی دارد، اما این موضوع وقتی در روابط اجتماعی و در حكومت قرار گیرد حكم دیگری پیدا می‌كند» (همان).

از نظر ایشان، فقاهت در بستر حکومت اسلامی نیازمند لحاظ عنصر حکومت و اجتماع در فرآیند استنباط است و فقاهت بدون این مهم کافی نیست: «اگر امروز یك فقیهی بخواهد یك موضوعی را با قطع نظر از عناوین عارض بر آن موضوع از حیث اجتماع یا از حیث حكومت در نظر بگیرد و فتوا بدهد این كافی نیست. فقیه در زمان ما اگر می‌خواهد یك موضوعی را مورد فتوا قرار بدهد باید همه ابعاد مرتبط به آن موضوع را در نظر بگیرد و با توجه به همه آن ابعاد حکم را استنباط کند» (همان). به عنوان نمونه ایشان به مالکیت خصوصی اشاره کرده و می‏گوید: «اگر [مالکیت خصوصی] را از دیدگاه فقه فردی نگاه كنید، یك حكمی دارد، اما همین موضوع وقتی در عرصه اجتماع آمده و قیودی به آن اضافه شود، حکم دیگر پیدا می‌کند». ایشان همچنین تاکید می‏کند که لازمه اکتفای به فقه فردی، چشم‏پوشی از مسائل مستحدثه و اعلام عدم ظرفیت فقه برای پاسخگویی به آنهاست (همان).

استاد فاضل لنکرانی در نهایت در مورد بایستگی و روش نصب‏العین قرار دادن رویکرد حکومتی و اجتماعی به فقه می‏فرماید: «حال یك فقیهی كه به دین چنین نگاهی [نگاه جامع به دین و شریعت] را داشته باشد باید با مورد توجّه قرار دادن مسائل زمان و مكان عصر خود و توجّه به مبانی و منابع، حکم مناسب زمانش را از همین متون و منابع دین استخراج کند» و تاسیس فقه‏های مضاف در حوزه‏های علمیه، به ويژه رشته‏های متعدد و گوناگون فقه‌هاي تخصصي در مرکز فقهی تحت مدیریت خود [مرکز فقهی ائمّة اطهار(عليهم السلام)] را ناظر به این نیاز خطیر و بنیادین حکومت و انقلاب اسلامی دانسته و از لزوم گسترش فقه‏های تخصصي، به تناسب گسترش نیازهای نظام اسلامی سخن به میان آورده است (همان).

2.4. «تقدم حکومت بر احکام» اساس گفتمان انقلاب اسلامی و فقه حکومتی: چنانکه اشاره شده، مهمترین عنصر ممیِّز فقه فردی از فقه حکومتی، عنصر «حکومت» است. از دیدگاه آيت الله فاضل لنکرانی، دین اسلام به طور قطع دارای حکومت است و حتی می‏توان ادعا کرد: «حكومت اساس دین است، همان تعبیری كه در روایات است «بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الولايَةِ وَ لَمْ تُنَادَ بِشَيْ‏ءٍ مَا نُودِيَ بِالوَلايَة» (فاضل لنکرانی، 1397[ب]). ایشان این مهم را یکی از ابتکارات و مبانی بسیار مهم امام خمینی(قدس سره) می‏داند که تاثیری بنیادین در دین‏شناسی و نیز فرآیند و برآیند استنباط احکام از منابع دینی دارد: «حضرت امام(رحمه الله) مسئله حكومت را با تعابیر گوناگونی مطرح كردند؛ در کتاب البیع می‌فرمایند «الإسلام هو الحكومة بشؤونها»؛ اسلام، یعنی حکومت با جمیع شؤونی كه یك حكومت به آن نیاز دارد. این خودش یك پایه‌گذاری بسیار عمیق و جدید در خود دین است و نه فقط در فقه» و از بابت اینکه در حوزه‏های علمیه این مبنای مهم مورد غفلت واقع شده، اظهار تأسف می‏کند: «امام راحل فرمودند: الإسلام هو الحكومة، فرمودند احكام اولیه در طول حكومت است نه در عرض آن. این یك مبناست که متأسفانه حوزه‌ها روی این مبنا كار نكرده‌اند» (همان).

بر همین اساس  استاد فاضل لنکرانی نیز معتقد است: «بنیه و جوهره‌ دین حكومت است و این احكام عنوان مطلوب بالعرض را دارد، این از بركات این نظام و از بركات افكار بلند فقهی امام (رضوان الله تعالی علیه) بود که دین در صحنه‌ اجتماع ورود پیدا کرد» و خود را از طرفداران محکم این نظریه قلمداد می‏نمایند: «ما هم از طرفداران محكم این نظریه هستیم و معتقدیم فقه منحصر به احكام و مسائل فردی نمی‌شود، فقه ابعاد گسترده‌ای دارد» (همان).

ایشان در تبیین ماهیت و  آثار و لوازم نظریه «تقدم حکومت بر احکام» می‏فرماید: «از آثار این مبنا این است كه ما احكام دین را در عرض حكومت قرار ندهیم، نگوییم اسلام اجزایی دارد كه یك جزء آن حكومت و یك جزء آن نماز یا روزه یا حج یا زكات یا جهاد و امر به معروف و نهی از منكر است، نه. ایشان [حضرت امام] اصلاً حقیقت غدیر و حقیقت این روایات مربوط به ولایت را حكومت می‌دانند و احكام دین را به عنوان یك ابزار و آلت و به عنوان مطلوب ثانوی و بالعرض برای دین می‌بینند. این از آثار آن مبنای بسیار عمیق است» (همان).

آیت‏الله فاضل لنکرانی با اظهار تاسف از غفلت و عدم توجه حوزه‏های علمیه به این مبنا، آن را اصل و اساس نظام اسلامی و فقه حکومتی قلمداد می‏کنند: «جوهر این نظام، حقیقت و روح این نظام اسلامی را همین مسئله تشكیل می‌دهد و تا این مبنا حل نشود اصلاً مسئله ولایت فقیه حل نمی‌شود. تا ما نگوئیم اسلام حكومت دارد، تا ما بالاتر از این  نگوییم اسلام عین حكومت است، نوبت به بحث ولایت فقیه نمی‌رسد. شما وقتی می‌گویید اسلام یعنی حكومت، آنگاه می‌توانید بگویید در زمان رسول خدا(صلي الله عليه و آله) ایشان حاكم بود بعد هم امیرالمؤمنین و ائمة معصومین(عليهم السلام) سپس می‌گوییم اسلام برای زمان غیبت چه فكری كرده؟ آیا در زمان غیبت اسلام هست یا نیست؟ اگر هست باید حكومت هم باشد اگر حكومت نباشد كه اسلام ‌معنا ندارد و فقط اسمی از اسلام است. بر مبنای امام اسلام بدون حكومت یك اسلام لفظی، صوری و غیر واقعی است» (همان).

ایشان با اشاره به مباحثه خود با یکی از اساتید حول این مهم می‏گوید: «امام می‏فرماید الإسلام هو الحکومة و اضافه می‏کند که: «والأحكام قوانين لها بل هي مطلوبةٌ بالعرض» تمام روح فرمايش امام در اين است، امام مي‌گويد همه احكام وجوب نماز و روزه و... در طول حكومت هستند. در طول حكومت يعني چه؟ يعني هنگام تزاحم بين وجوب نماز و حكومت، بين وجوب حج و حكومت كه اتفاقاً چند سالي بين حكومت اسلامي و وجوب حج مردم تزاحم شد، حكومت مقدم است، اين از آثار فقه حكومتي است، فقه حكومتي يعني شما حكومت را بر همه فروع حاكم كنيد. گفتم اين مبناي امام است» (همو، 1397[ج]).

ایشان با اشاره به تعابیری از امام خمینی(رحمه الله) مبنی بر اینکه «حكومت فلسفه عملی فقه است» یا «فقه تئوری اداره‌ انسان و اجتماع از گهواره تا گور است»، آنها را مبتنی بر همان مبنای تقدم حکومت بر احکام می‏داند. مبنایی که عصاره آن چنین است: «حكومت در عرض سایر احكام نیست بلکه احکام اسلامی در چارچوب حکومت قرار می‏گیرد» (همان).[1]

2.5. حکومتی بودن؛ وصف فقه یا تفقه؟ در میان معتقدین به «رویکرد حکومتی به فقه» در مورد اینکه «حکومتی بودن» وصف فقه است یا وصف تفقه و اجتهاد، دو دیدگاه وجود دارد: گروهی معتقدند حکومتی بودن وصف خود فقه است و برخی بر این باورند که حکومتی بودن، وصف اجتهاد و تفقه است (ن.ک. مشکانی سبزواری، 1394). بر اساس دیدگاه اول، حکومتی بودن وصف فقه است و بالطبع، لازمه چنین دیدگاهی این است که حکومت رأساً بر فقه و احکام تاثیر گذاشته و فقه را دچار تغییر و تحول می‏کند. مبتنی بر دیدگاه دوم اما، آنچه تحت تاثیر و تحول قرار می‏گیرد، منطق فقاهت و اجتهاد است، نه خود فقه.

استاد معظم در این زمینه معتقد است حکومتی بودن وصف اجتهاد و تفقه است و آنچه در پرتو رویکرد حکومتی به فقه تحت تاثیر قرار گرفته و متحول می‏شود «اجتهاد» است. ایشان بر این باور است که بین فقه و اجتهاد تفاوت وجود دارد و آنچه باید تکامل و ارتقا پیدا کند، اجتهاد است و نه فقه. بر همین اساس با اشاره به دیدگاه امام خمینی(قدس سره) معتقد است: «اجتهاد رایج با فقه موجود فرق می‌کند. امام بر فقه جواهری و فقه سنّتی بسیار تأکید می‌کردند و مکرّر سفارش آن را به حوزه‌ها می‌فرمودند» (همان). ایشان در تأکیدی دیگر بر این مهم، اضافه می‏کند: «از دیدگاه امام این فقه موجود ما هیچ نقصانی ندارد، امّا در اجتهاد ما بله، نقصان وجود دارد. ما در خیلی از زمینه‌ها باید كارهای اجتهادی کنیم كه نكرده‌ایم ولی فقه ما هیچ نقصانی ندارد. ما با همین فقه می‌توانیم مسائل فردی و مسائل حکومتی را که جامع مسائل سیاسی، اجتماعی، پزشكی و حكومتی است پاسخ‌گو باشیم. فقه حكومتی یعنی نیازهای فقهی جامعه را در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی و قضایی از دید حكومت و با نگاه كلان حكومت حل كنیم! ما معتقدیم این فقه چنین توانی را دارد» (همان). ایشان با انتقاد از کسانی که در فهم کلام حضرت امام(رحمه الله) راه به خطا برده‏اند، می‏گوید: «حضرت امام(قدس سره) با همین فقه فرمود که ما حکومت را اداره می‌کنیم. با همین فقه، نه با همین اجتهاد! یک خلطی گاهی اوقات در کلمات بعضی‌ها می‌بینم که می‌گویند امام فقه موجود را کافی نمی‌دانست! نخیر امام اجتهاد موجود را کافی نمی‌دانست، ولی فقه را کافی می‌داند، منتهی فقهی که باید در آن فکر و نوآوری شود. الآن در مباحث اصول و فقه نیاز به نوآوری‌های فراوان داریم، افق‌های زیادی در فقه باز می‌شود که همه منتهی به همین فقه موجود است» (همو، 1397[الف]).

روشن است که مقصود از توان پاسخگویی فقه به جملگی مسائل و نیازهای بشری، وجود بالفعل تمامی احکام در آن نیست، بلکه مقصود وجود مبانی و عموماتی است که مبتنی بر آنها تمام مسائل و موضوعات قابل پاسخگویی می‏باشند. آيت الله فاضل در این زمینه می‏گوید: «ما معتقدیم فقه موجود ما نقصانی ندارد. یعنی چه؟ یعنی هر آنچه كه برای مسائل فردی، برای مسائل اجتماعی و مسائل حكومتی لازم است مبانی‌اش در همین فقه وجود دارد. دقت كنید من كه می‌گویم نقصان وجود ندارد یعنی از حیث مبانی. متأسفانه یكی از چیزهایی كه خلط می‌شود این جمله امام(رضوان الله تعالی علیه) است که فرمود اجتهاد رایج و مصطلح در حوزه پاسخگوی عصر ما نیست، این فرمایش بسیار تمامی است» (همان).

بر اساس آنچه گذشت، از نظرگاه ايشان در پرتو رویکرد حکومتی به فقه، آنچه به صورت مستقیم تحت تاثیر و تحول قرار می‏گیرد، منطق فقاهی و اجتهاد است و نه اصل و اساس فقه. گرچه تغییر در منطق فقاهی، بالتبع در حوزه احکام نیز تاثیرگذار خواهد بود، اما این تاثیرگذاری در اساس فقه نیست، بلکه در فروعات و خصوصاً موضوعات خواهد بود، چنانکه ایشان در تبیین ماهیت فقه حکومتی، با تأکید بر تاثیر این رویکرد در موضوعات فرمودند: «به یك موضوع وقتی نگاه فردی بشود، دارای یك حكمی است، اما این موضوع وقتی بیاید در اجتماع حكم دیگری می‌یابد» (همان).

خلاصه اینکه آیت‏الله فاضل لنکرانی ازجمله معتقدین به گفتمان فقه حکومتی است و با اعتقاد به اینکه حکومتی بودن، وصف مقام اجتهاد و تفقه است، با طرح این پرسش که: «در باب تحول، آیا ما همین فقه موجود، را باید بستر تحول قرار بدهیم یا اینکه فقه دیگری موجود است که فقیه باید آن را از منابع دینی استخراج کرده و به میدان بیاورد؟» (فاضل لنکرانی، 1397[الف])، بر این باور است که فقه حکومتی، فقهی در برابر فقه موجود نیست، بلکه با تکامل و ارتقای منطق فقاهی و اجتهادی، باید در گستره فقه موجود توسعه ایجاد کرد و در چارچوب همین فقه، با اتخاذ رویکرد حکومتی و اجتماعی،  احکام فقهی را در راستای پاسخگویی به نیازهای حکومتی برای تدبیر جامعه در عرصه‏های مختلف حیات انسانی مورد استنباط قرار داد.

3. فقه نظامات و نقدهای آیت‏الله فاضل لنکرانی

3.1. فقه نظامات: چنانکه گذشت، پیرامون رویکرد حکومتی به فقه، دیدگاه‏های مختلفی وجود دارد. از جمله این رویکردها، رویکردی است که با عنوان «فقه نظامات» از آن یاد می‏شود. قائلین به این رویکرد معتقدند: «استنباط «نظام» به عنوان یک «مجموعه» و «کل»، غير از استنباط حکم تک تک «عناصر» آن از طریق احکام «موضوعات کلی» است که نیازمند باب جدیدی از تفقه می­باشد» (میرباقری، 1395). بر اساس این رویکرد، ما با دو گونه فقه روبرو هستیم: فقه موضوعات و فقه نظامات. بین هر دو فقه در پنج محور تفاوت وجود دارد: «مبتنی بر فقه نظامات، سنخ دیگری از تکالیف متصور است که از جهاتی چند با «حکم» در فقه فردی تفاوت دارد؛ این نوع از تکلیف، از حیث «مکلف»، «سنخ تکلیف»، «امتثال»، «عقاب و ثواب» و «تطبیق بر خارج» از احکام رایج فقهی ممتاز می­گردد. مکلف آن یک کل و مجموعه می­باشد و نه آحاد. تکلیف آن به صورت مشاع متوجه کل است و نه تک تک افراد به صورت استقلالی. امتثال آن به صورت جمعی و گروهی واقع می­شود و درون خود مجموعه­ای از افعال هماهنگ را اقتضاء می­کند. عقاب و ثواب آن به صورت مشاع است و هرفردی به نسبت در جزای کل شریک است. تطبیق آن بر خارج از نوع تطبیق «کلی» بر «فرد» نیست بلکه تطبیق «نظام» (کل) بر مجموعه از موضوعات اجتماعی است» (همان).

3.2. نقدهای آیت‏الله فاضل لنکرانی بر فقه نظامات: استاد محقق دیدگاه فقه نظامات را مورد مناقشه قرار داده و در چند جلسه به نقد آن پرداختند. ایشان با تردید در اصل نیازمندی به فقهی جدید در مقابل فقه موجود برای استخراج نظام‏های اجتماعی ـ كه کلام معتقدین به فقه نظامات ظهور در آن دارد ـ این سؤال را مطرح می‏کند: «در باب تحول یک بحث این است که آیا ما همین فقه موجود، را باید بستر تحول قرار بدهیم یا اینکه فقه دیگری موجود است که فقیه باید آن را از منابع دینی استخراج کرده و به میدان بیاورد؟» (فاضل لنکرانی، 1397 [الف]). ایشان در بیانی تفصیلی‏تر اینگونه به تحریر محل نزاع می‏پردازد: «نظريه اين است آيا با اين فقه موجود که داراي ۱) منابع، ۲) احكام و مسائل در ابواب مختلف، 3) قواعد فقهيه 4) قواعد اصولي براي استدلال و استنباط هست. با همين مقدار ما مي‌توانيم نيازهاي جامعه امروز، خصوصاً نياز نظام مقدس جمهوري اسلامي را پاسخ بدهيم يا نه؟ آيا ما مي‌توانيم از همين فقه، منتهي با تغيير قيود، با تغيير موضوعات مسائل، فقه حكومتي را به دست بياوريم. آيا مي‌توانيم با اضافه كردن برخي از قيود و با لحاظ خصوصيات زمان و مكان كه آن هم يكي از عناصر دخيل در استنباط است، چيزي به عنوان نظام اقتصادي، نظام قضايي، نظام سياسي در اسلام عرضه کنيم يا اينكه نه، از اين فقه نمي‌توانيم نظام به دست آوريم، بلکه براي نظام‌سازي ما بايد فقه جديدي توليد كنيم كه اسم آن را آقايان فقه نظامات گذاشته‌اند و اين فقه موجود را فقه موضوعات يا فقه فردي يا مسئله محور مي‌دانند. سپس مي‌گويند اين فقه جديد موضوع جديد، روش اجتهادي جديد، مكلّف جديد، تكليف جديد و ثواب و عقاب جديد دارد، و ما از طريق اين فقه نظامات مي‌توانيم فقه نظام اقتصادي، سياسي و قضايي يا هر نظام ديگري را درست كنيم» (فاضل لنکرانی، 1397[ج]).

ایشان در مقام پاسخ، با انکار نیاز به چنین فقهی می‏گوید: «نمی‌توان گفت برای پاسخ به نیازهای روز کنار فقه موجود... یک فقهی هم به نام فقه نظامات داریم و اگر بخواهیم امروز بر همه شئون فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... بشر تسلط پیدا کنیم تا این فقه نظام را استخراج نکنیم، نمی‌توانیم» (فاضل لنکرانی، 1397[الف]). و در اظهارنظری صریح‏تر در این زمینه می‏افزاید: «ما اساساً معتقديم نه تنها فقه ما در باب سياست، قضاوت، پزشکي و اقتصاد، داراي نظام خاصي نيست بلکه جامعيت اسلام اقتضاي عدم وجود نظام خاص را مي‌کند؛ چرا که از مقوّمات هر نظامي، رعايت شرايط زمان و مکان و خصوصيّات ديگر است. اسلام براي اينکه قابليت تطبيق و پياده شدن در هر زماني را داشته باشد با همين احکام و قواعد و آيات قرآني، دست فقيه را براي تنظيم نظام خاص در هر دوره از زمان باز مي‌گذارد و با همين نظام است که مي‌توان بر بسترهاي غربي در هر زماني فائق آمد. به نظر ما اين فکر فاقد اعتبار است که بگوييم بايد در سياست نظام ثابت و معيّني باشد تا مجالي براي سائر نظام‌ها نباشد. قدرت و عظمت فقه در همين است که در هر زمان و مکاني با توجّه به مقتضاي آن دوره و حتّي با استفاده از تجربه و علم بشري بتواند از مجموعه احکام و قواعد در هر بابي، نظام مخصوص آن زمان را ترسيم نمايد» (همان).

درباره مقصود استاد فاضل لنکرانی از «انکار نظام» در ادامه یادداشت توضیحات لازم خواهد آمد.

4. گونه‏شناسی مواجهه‏ها با نقدهای آیت‏الله فاضل لنکرانی

اظهارنظر و نقدهای آيت الله فاضل لنکرانی بر«فقه نظامات»، عکس‏العمل‏ها متفاوتی از جامعه علمی و نخبگانی و حتی سیاسی به همراه داشت. در یک صورت‏بندی این مواجهه‏ها را می‏توان به صورت ذیل ارائه کرد:

الف. مواجهه علمی ـ غیرجامع: گروهی اظهار نظر ایشان در زمینه فقه نظامات و انکار آن را، به عنوان مخالفت با اساس «فقه اجتماعی/حکومتی» و طرفداری از «رویکرد فردی به فقه» قلمداد کردند؛

ب. مواجهه سیاسی: عده‏ای این اظهار نظر را به عنوان نانکار نظام سیاسی و حکومت در اسلام» و نیز «مخالفت با نظام و حکومت اسلامی  در حال حاضر» قلمداد کردند. برخی نیز آن را به عنوان «گذار از اسلام‏گرایی» و «پای گذاردن در پسا اسلام‏گرایی» تلقی کردند؛

ج. مواجهه علمی ـ منطقی: جمعی نیز با التفات به بنیاد بیان و بنان ایشان، این اظهار نظر را در حد مخالفت با یک دیدگاه ـ در میان خیل دیدگاه‏ها و رویکردهای پیرامونی فقه حکومتی ـ انگاشتند.  

پیش از بررسی این مواجهه‏ها ذکر دو نکته ضروری است:

یک. بدیهی است برای نقد یک اندیشه و یا یک گفتمان، لازم است تمام ابعاد و زوایای آن اندیشه و گفتمان مورد واکاوی قرار گرفته و پس از اطلاع همه‏جانبه پیرامون آن، ارزیابی و نقد صورت پذیرد. به نظر می‏رسد این امر بدیهی اما، در دو مواجهه ابتداییِ (مواجهه علمی ـ غیر جامع و مواجهه سیاسی) رعایت نشده است.

دو. از آنجا که مواجهه سوم (مواجهه علمی ـ منطقی)، هم‏راستا با رویکرد نگارنده یادداشت است، به طور مستقل بحث نخواهد شد و در ضمن نقد دو مواجهه دیگر تبیین خواهد شد.

4.1. مواجهه علمی ـ غیرجامع: بخشی از جامعه علمی حوزوی و دانشگاهی، با نقدهای استاد فاضل لنکرانی، مواجهه‏ای علمی داشتند، اما این مواجهه علمی از جامعیت لازم برخوردار نبود. توضیح آنکه: این امر از بدیهیات مقام علم، گفتگو، نقد و مناظره است: همچنان‌که نمي‏توان يك جمله از يك سخنراني پيوسته را جداگانه به تفسير نشست و نیز چنانکه نمي‏توان دستوري از يك قانون را جدا از ساير قوانين به كار بست، همچنین نمی‏توان سخنی از یک گوینده را جداي از ساير كلمات و سخنان او تفسير كرد. اين يك اصل عقلايي است و نزد همه خردمندان معمول و مقبول است. این مهم خصوصاً از کسانی که یکی از مهمترین مبانی فکری‏شان «مجموعه‏نگری در فهم شریعت و فقه» و به اصطلاح «نظام‏مند نگری»  است، پذیرفته نیست!

در موضوع مورد بحث، منتقدان دیدگاه حضرت استاد، اگر گفته‏ها و بیانات ایشان را به صورت مجموعی لحاظ می‏کردند، علي القاعده متوجه می‏شدند که ایشان در مقام نفی «مطلق نظام» در فقه و شریعت نبوده و نیستند؛ بلکه آنچه مورد انکار و انتقاد ایشان قرار گرفته «رویکردی خاص با عنوان فقه نظامات» است که دارای تعریف و مختصات ویژه خود است. تصریحات و تاکیدات مکرر ایشان در این‌باره، زمینه هر عذری پیرامون انتساب «انکار مطلق نظام در فقه و شریعت به ایشان» را از بین می‏برد.

یکی از منتقدان در این زمینه نوشته است: «مجموع بیانات آقای فاضل در این سه جلسه چندان هماهنگ نیست و در نهایت سه احتمال در تحریر محل نزاع وجود دارد که هرکدام مویداتی پیدا می‏کند: 1. مخالفت با «نظام» در فقه به نحو مطلق؛ 2. مخالفت با تصویری از «نظام» در فقه (فقه نظامات) که در مقاله مذکور آمده است؛ 3. مخالفت با هرگونه تصویر از «نظام» در فقه و تمام دیدگاه‏های قائل به «نظام سازی فقهی»، غیر از نظامی که در فقه موجود هست» (عبداللهی، 1399). نویسنده برای هر کدام از این سه انگاره نیز به بخش‏هایی از سخنان استاد فاضل لنکرانی در جلسات گوناگون اشاره می‏کند. مقتضای انصاف اما اين است که مجموعه بیانات ایشان مورد لحاظ قرار می‏گرفت و قدر متیقن از آنچه مورد انکار ایشان است، به تصویر کشیده می‏شد.

در ادامه تلاش می‏شود ابتدا دیدگاه حضرت استاد در زمینه ظرفیت‏های نظام‏سازی فقه و شریعت تبیین شود و در ادامه، با تصویری جامع از بیانات ایشان در این زمینه، «نظام مورد انکار» ایشان معلوم گردد.

4.1.1. ظرفیت‏های نظام‏سازی فقه و شریعت: بر خلاف آنچه اخیراً در فضای اجتماع و به ويژه فضای رسانه‌ و شبکه‏های اجتماعی مطرح می‏شود، استاد فاضل لنکرانی از معتقدین سرسخت ظرفیت‏های فقه و شریعت برای نظام‌سازی اجتماعی و اداره جامعه و حکومت به شمار می‏رود. شواهد این امر در صحنه عینی و نیز نظری از قرار ذیل است:

الف. در صحنه عینی و خارجی بزرگترین مرکز فقهی فعال در حوزه فقه‏های مضاف، تحت نظر و مدیریت ایشان می‏باشد. مرکز فقهی ائمّة اطهار(عليهم السلام) تنها مرکز فقهی جامعی است که اکثر فقه‏های مضاف در آن مورد پژوهش وآموزش قرار می‏گیرد؛ فقه‏هایی از قبیل: فقه اجتماعی، فقه سیاسی، فقه پزشکی، فقه کودک، فقه هنر و رسانه، فقه اقتصادی، فقه قضاء، حقوق بشر اسلامي و...

ب. از لحاظ نظری نیز چنانکه پیش‏تر تبیین شد ایشان از قائلان به گفتمان فقه حکومتی بوده و معتقد است کسی که منکر فقه اجتماعی و حکومتی باشد، در واقع طعم فقه را نچشیده است.

در ادامه به تصریحات بیشتر ایشان، در همان جلسات مورد استناد منتقدان، مبنی بر ظرفیت نظام‏سازی فقه اشارتی می‏رود.

آيت الله فاضل با تاکید بر ظرفیت و ضرورت نظام‌سازی از طریق فقه، معتقد است: «با همين فقه موجود ما مي‌توانيم نظام سياسي، اقتصادي و قضايي اسلام را معرفي کنيم. ما در باب قضا قواعد فقهي و اصولي داريم، احكام داريم، موضوعات جديد را از اين احكام دائماً استخراج مي‌كنيم و اين نظام دائماً در حال تكامل است. يكي از حرف‌هاي ما با آقايان همين است» (همو، 1397[ج]) و با اظهار تعجب از کسانی که ایشان را به مخالفت با نظام‏سازی فقه متهم می‏کنند، می‏گوید: «مگر ما مي‌گوييم نظام قضايي نداريم؟ نه؛ نظام سياسي، قضايي، اقتصادي و... داريم، اما همه در همين فقه موجود است، با همين قواعد، همين قوانين، همين احكام، مجموعه قواعد مربوط به قضا مي‌شود نظام قضايي، مجموعه قواعد مربوط به سياست مي‌شود نظام سياسي، مجموعه قواعد و احكام مربوط به اقتصاد مي‌شود نظام اقتصادي» (همان)..».

 ایشان در پاسخ به این اشکال که تعبیر «نظام» در فرمایشات امام خمینی(قدس سره) هم وجود دارد، می‏گوید مقصود حضرت امام(رحمه الله)، نظام‏سازی در بستر فقه موجود است نه فقه دیگری: «در فرمايشات امام اين تعابير وجود دارد. يك تعبيرش اين است: اسلام خود داراي سيستم و نظام خاص اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي است كه براي تمامي ابعاد و شئون زندگي فردي و اجتماعي قوانين خاصي دارد. سؤال اين است كه امام نظام را چيزي غير از اين قوانين مي‌دانست؟ يا همين فقه و همين قوانين موجود را مي‌گفت نظام است. امام که يك فقيه برجسته و بي‌نظير است، آيا به مردم، به حوزه‌هاي علميه فرمود، اسلام يك نظام سياسي دارد برويد آن نظام را استخراج كنيد؟ يا آنکه مي‌فرمود همين احکامي كه هست نظام سياسي است؟ نظام ولايت فقيه را كه مبتني بر نظام سياسي اسلام است در همين فقه موجود مي‌ديدند؟» (همان).

ایشان همچنین تاکید می‏کند: «ما معتقديم امام از همين فقه موجود نظام و حكومت را فهميدند؛ يعني با همين مباني، همين مسائل، همين قواعد فقهي و اصولي، همين آيات و روايات، همين روش استدلالي موجود گفتند ما حكومت اسلامي داريم، ما نظام سياسي و نظام قضايي داريم. ... من تمام فرمايشات امام را ديده‌ام، كلمه نظام دارد، سيستم دارد، ولي سيستم و نظام در همين فقه موجود را مي‌گويد نه يك چيز ديگر وراي فقه موجود» (همان).

ایشان امکان و فلسفه نظام‏سازی از طریق فقه را این‌گونه به تصویر می‏کشد: «اسلام براي اينکه قابليت تطبيق و پياده شدن در هر زماني را داشته باشد با همين احکام و قواعد و آيات قرآني، دست فقيه را براي تنظيم نظام خاص در هر دوره از زمان باز مي‌گذارد و با همين نظام است که مي‌توان بر بسترهاي غربي در هر زماني فائق آمد» (فاضل لنکرانی، 1397[الف]).

خلاصه اینکه حضرت استاد از طرفداران و قائلان به نظام‏سازی در فقه و متقد به وجود نظام در فقه هستند و تنها با «یک رویکرد در مورد نظام» مخالفند. در ادامه این یادداشت به تبیین «نظام مورد انکار» ایشان اهتمام شده است.

3.1.2. انکار کدام نظام؟

در مورد «نظامِ مورد انکار» استاد معظم، گمانه‏زنی‏های متعددی صورت گفته است.

الف. انکار نظام سیاسی و حکومت اسلامی: برخی از گمانه‏ها که بیشتر شائبه سیاسی دارند، انکار نظام در بیانات ایشان را به انکار نظام سیاسی و حکومت جمهوری اسلامی تعریف کرده‏اند. نقد این گمانه و اشباه آن در بخش بعدی این یادداشت انجام خواهد گرفت.

ب. انکار مطلق نظام در فقه: برخی گمانه‏ها مبنی بر انکار مطلق نظام در فقه و شریعت است. طبق این گمانه استاد فاضل لنکرانی اساساً با هر گونه نظام در فقه و شریعت مخالف است.

ج. انکار نظام به معنای نظام در «فقه نظامات»: طبق این گمانه آنچه مورد انکار ایشان است، تصویری از نظام است که در رویکرد فقه نظامات مطرح شده است.

حقیقت آن است که دقت در گفته‏ها و بیانات آيت الله فاضل بیانگر آن است که «نظام مورد انکار ایشان» تصویری از نظام است که در رویکرد «فقه نظامات» مطرح شده است؛ وگرنه طبق آنچه در مورد دیدگاه ایشان در زمینه فقه حکومتی مطرح شد، معتقدند فقه دارای نظام است و این نظامات نیز از درون همین فقه، و نه فقهی جدید قابل اکتشاف و استنباط است.

ایشان با تأکید بر این نکته مهم، می‏گوید: «مدّتی قبل مقاله‌ای تحت عنوان فقه حكومتی از منظر شهید صدر(قدس سره) به دستم رسید. دیدم خیلی ادعاهای عجیب در این مقاله شده است، آمده‌اند در مقابل فقه موجود، یك فقهی تصویر كرده‌اند به نام «فقه نظامات» و اسم فقه موجود را «فقه موضوعات» گذاشته‌اند. من هر چه این مطلب را خواندم یك حرف اساسی، صناعی، علمی، برای این ادّعا پیدا نكردم. به تناسب در یک سخنرانی گفتم ما چیزی به نام فقه نظام نداریم. مراد من از فقه نظام در آن سخنرانی، این فقه نظامات است» و تصریح می‏کند که: «ما می‌گوییم فقه نظامات به این معنای اصطلاحی كه برخی از دوستان ما در حوزه قم مطرح كرده‌اند، وجود ندارد» (فاضل لنکرانی، 1397[ب]).

ایشان با تصریح بیشتر بر مخالفت با نظامی که در رویکرد  فقه نظامات به تصویر کشیده می‏شود، این‌گونه محل نزاع را تبیین می‏کند: «آيا ما مي‌توانيم از همين فقه، منتهي با تغيير قيود، با تغيير موضوعات مسائل، فقه حكومتي را به دست بياوريم. آيا مي‌توانيم با اضافه كردن برخي از قيود و با لحاظ خصوصيات زمان و مكان كه آن هم يكي از عناصر دخيل در استنباط است، چيزي به عنوان نظام اقتصادي، نظام قضايي، نظام سياسي در اسلام عرضه کنيم يا اينكه نه، از اين فقه نمي‌توانيم نظام به دست آوريم، بلکه براي نظام‌سازي ما بايد فقه جديدي توليد كنيم كه اسم آن را آقايان فقه نظامات گذاشته‌اند و اين فقه موجود را فقه موضوعات يا فقه فردي يا مسئله محور مي‌دانند. سپس مي‌گويند اين فقه جديد موضوع جديد، روش اجتهادي جديد، مكلّف جديد، تكليف جديد و ثواب و عقاب جديد دارد، و ما از طريق اين فقه نظامات مي‌توانيم فقه نظام اقتصادي، سياسي و قضايي يا هر نظام ديگري را درست كنيم» و در پاسخ به این مهم تاکید و تصریح می‏کند: «ما براي عرضه نظام قضايي و سياسي و اقتصادي اسلام فقه ديگري لازم نداريم» (همو، 1397[ج]).

آیا برای اثبات اینکه ایشان منکر ظرفیت و توان فقه و شریعت برای نظام‏سازی نیست، بلکه تصویری خاص از نظام ـ که در برخی از دیدگاه‏ها به تصویر کشیده می‏شود ـ مورد انکار و نقد ایشان است، کلمات و جملاتی صریح‏تر از آنچه گذشت، قابل ارائه است؟

آیا جمله‏ای صریح‏تر از جمله ذیل برای اثبات این ادعا، قابل تصور است؟

«در نظريه فقه نظامات که ما با آن مخالفت مي‌كنيم، مسئله نظام را مطرح مي‌كنند. سپس براي نظام يك تعريفي مي‌كنند، به دنبال آن تعريف يك موضوع جديد، تكليف جديد و روابط جديد درست مي‌كنند. ما مي‌گوييم چنين چيزي نداريم و هر چه كه مورد نياز مردم و جامعه هست را از همين فقه موجود استفاده کرده و به راحتي نيازها را برآورده مي‌كنيم» (همان).

استاد محقق به طور صریح، هم از «لزوم فقه حکومتی» سخن به میان می‏آورد و هم از «ظرفیت فقه و شریعت برای نظام‏سازی» دفاع می‏کند؛ ايشان مي‌فرمايد: «عنوان نظام خودش به تنهايي معنا ندارد، فقه نظام يعني نظام سياسي، نظام اقتصادي، نظام قضايي، بعد همه اينها تحت عنوان فقه حكومتي قرار مي‌گيرند. يك حكومت بايد نظام قضايي، نظام سياسي، نظام اقتصادي داشته باشد» و تاکید می‏کند که حضرت امام(قدس سره) نیز مبتنی بر همین فقه و تنها با ارتقای بینش و منطق اجتهاد و فقاهت، در جهت نظام‏سازی و فقه حکومتی گام برمی‏داشت: «من روی این موضوع فکر می‌کردم بالاخره اگر ماورای این فقه، فقهی به نام فقه نظامات داشتیم، آن کسی که باید عادتاً به آن می‌رسید در درجه اول امام(رضوان‌الله‌علیه) است، امام با همین فقه فرمود که ما حکومت را اداره می‌کنیم. با همین فقه، نه با همین اجتهاد، یک خلطی گاهی اوقات در کلمات بعضی‌ها می‌بینم که می‌گویند امام (قدس سره) فقه موجود را کافی نمی‌دانست، نخیر؛ امام اجتهاد موجود را کافی نمی‌دانست، ولی فقه را کافی می‌داند؛ منتهی فقهی که باید در آن فکر و نوآوری شود. الآن در مباحث اصول و فقه نیاز به نوآوری‌های فراوان داریم، افق‌های زیادی در فقه باز می‌شود که همه منتهی به همین فقه موجود است نه اینکه ما چیزی به نام فقه نظامات داشته باشیم» (همو، 1397[الف]). به بیان دیگر، نظام مورد انکار در این دیدگاه، نظامی است که «ورای احکام» و در مقابل آنها به تصویر کشیده می‏شود: «امام خميني(رحمه الله) از همين فقه، ولايت فقيه و مسأله حکومت را استخراج نمود، بدون آنکه معتقد به وجود نظام سياسي خاص در وراي اين احکام و قواعد سياسي باشد. مسئولين محترم قضائي با همين فقه، قضاء اسلامي را اداره کرده و مي‌کنند، بدون اينکه در وراي آن نظام قضايي وجود داشته باشد» و ادامه می‏دهد که «ما معتقدیم امام از همین فقه و اصول موجود حكومت را استخراج كرد نه فقه نظامات» (همان).

با توجه به آنچه گذشت، روشن می‏شود نظام مورد انکار توسط استاد فاضل لنکرانی، نظامی است که در پرتو فقه نظامات به تصویر کشیده می‏شد و نه هر نوع نظام و نظام‏مندی در فقه و شریعت. و منتقدان اگر توجه و تحلیلی جامع از بیانات و دیدگاه ایشان داشتند، در قضاوت‏های خود، به راحتی ایشان را متهم به «مخالفت با ظرفیت نظام‏سازانه فقه و شریعت» و «مخالفت با هرگونه نظام و نظام‏مندی در فقه» نمی‏کردند.

4.2. مواجهه سیاسی: نوع دیگری از عکس‏العمل و مواجهه با گفتمان انتقادی استاد فاضل لنکرانی با «فقه نظامات»، مواجهه سیاسی است. کسانی که تصور کردند ـ و یا به تعبیر دقیق‏تر دوست‏تر می‏داشتند اینگونه جلوه دهند که ـ این گفتمانِ انتقادی حضرت استاد، ناظر به «انکار اصل نظام و حکومت اسلامی و یا مخالفت با نظام و حکومت اسلامی کنونی»، و در گام بعد، «گفتمانی برای گذار از اسلام‏گرایی به سوی پسااسلام‏گرایی» باشد. در ادامه به تبیین این دو گمانه پرداخته می‏شود:

4.2.1. تحویل انکار نظام به «مخالفت با نظام و حکومت اسلامی»: یکی از مواجهه‏های سیاسی با گفتمان انتقادی استاد فاضل لنکرانی با رویکرد فقه نظامات، مواجهه‏ای بود که این انتقاد و انکار را به معنای انکار اصل نظام سیاسی و حکومت در اسلام و مخالفت با نظام و حکومت اسلامی موجود تحویل بُرد. این انگاره که از ابتدا و همزمان با رسانه‏ای شدن انتقادات آيت الله فاضل به صحنه آمد، مورد توجه ایشان قرار گرفت و در جلسات بعدی، با قطعیت به رد آن پرداخت، اما شبهه‏افکنان که بهانه‏ و مستمسکی برای مقابله با نظام پیدا کرده بودند، به این روشنگری استاد توجهی نکرده و کماکان به اشاعه شبهه خود ادامه دادند. حضرت استاد در رد این انگاره می‏گوید: «نظامی كه ما می‌گوییم و منكر آن هستیم را با حكومت اشتباه نگیرید! مقصود ما این نیست كه اسلام برای مسائل اجتماعی و حكومتی حرف ندارد، ما عرض‌مان این است كه فقهی به نام نظامات نداریم» (فاضل‏لنکرانی، 1397[ب]). همچنین می‏گوید: «همان بار اول كه ما گفتيم چيزي به نام فقه نظام نداريم گفتند فلاني حكومت اسلامي را منكر شده در حالي‌که من گفته بودم وراي فقه موجود ما چيزي به نام فقه نظام نداريم» (همو، 1397[ج]. در بیانی دیگر در این زمینه می‏افزاید: «برخی خیال كردند مراد از نظام، این حكومت است. در بعضی از خبرگزاری‌ها هم مطالب آن‌طوری كه گفتم منتقل نشده» (همان).

4.2.2. انکار نظام به معنای «گذار از اسلام‏گرایی به سوی پسااسلام‏گرایی»: در مواجهه سیاسی دیگری که اخیراً با گفتمان انتقادی آيت الله فاضل لنکرانی صورت گرفته، شخصی که وابستگی فکری و سیاسی به جریانی خاص و «حداقلی‌اندیش» در کشور و حوزه‏های علمیه دارد، با انتشار یادداشتی با عنوان «پسا اسلام گرایی در قم» و صرفاً با اکتفا بر یک جمله از بیانات استاد معظم، ایشان را از سردمداران پسااسلام گرایی در قم قلمداد کرده است!

وی با ادعای اینکه بیانِ استاد فاضل لنکرانی در نفی «فقه نظامات» به روشنی بیانگر تحولی است که در فضای گفتمانی حاکم بر حوزه علمیه قم در حال رخ دادن است ـ و از آن با تعبیر «گذار از اسلام گرایی به پسا اسلام گرایی» یاد می‏کند ـ، در حقیقت، به تعبیر عامیانه «وسط دعوا نرخ تعیین می‏کند» و در کنار تهمت پسااسلام‏گرایی به استاد فاضل لنکرانی، آروزی خود و همفکرانش مبنی «خیزش حوزه‏های علمیه علیه اسلام سیاسی و گفتمان امام خمینی و ولایت مطلقه فقیه» را در قالب خبر و تحلیل ارائه کرده است!

 وی در تعریف اسلام‌گرایی می‏نویسد: «اسلام‌گرایی گفتمانی بود که در واکنش به مدرنیسم یا تجددگرایی ایدئولوژیک در ایران پدیدار شد. این گفتمان در مرزبندی با سرمایه‌داری و کمونیسم، بر ایده اسلام به عنوان راه حل تاکید داشت و به ارائه الگویی برای اداره جامعه و حکومت بر پایه اسلام می‌اندیشید» و ادامه می‌دهد که در پرتو این گفتمان: «دامنه فقه به شکلی بی‌سابقه به حوزه‏هایی گسترش یافت که تصور آن هرگز در مخیله فقیهان معتبر و صاحب نام نمی‏گنجید».

در تبیین پسا اسلام‏گرایی نیز می‏نویسد: «پسا اسلام‌گرایی در قم، اینک در پی کاستن از بار سنگینی است که در طول سالیان گذشته بر دوش اسلام و علوم اسلامی به ویژه فقه نهاده شده است. این جریان با عبور از مرزبندی دینی و جغرافیایی دانش و شناسایی احترام و ارزش دانش و یافته‏های بشری به‏ویژه در عرصه علوم انسانی، در پی آن است که اداره جامعه و حکم‌رانی را به کارشناسانی واگذار کند که از تخصص و شایستگی آن برخوردارند. افزون بر این با تاکید بر استقلال روحانیت از دولت و حوزه از حکومت، خواهان بازگشت آن‌ها به جایگاه اصلی خویش؛ بسان نهادی مدنی در درون جامعه است. از این دیدگاه احترام و اعتبار فقه و فقیهان در صورتی حفظ می‏شود، که به جایگاه و رسالت اصلی خویش وفادار بمانند و پای از گلیم خویش فراتر نبرند».

در حقیقت نویسنده آن یادداشت تاسیس حکومت اسلامی و اداره جامعه مبتنی بر فقه و اندیشه سیاسی اسلام را مصداق «پای از گلیم خویش فراتر بردن» توسط حوزه‏های علمیه و فقهای عظام می‏انگارد و آرزو می‏کند که فقه و فقاهت و فقیهان به همان وضعیت پیشین خود ـ یعنی چارچوب حجره و محراب- بازگردند و عرصه سیاست و اجتماع را به تربیت یافتگان نظام اندیشگی غرب واگذارند، چه اینکه اسلام و فقه در این زمینه‏ها حرفی برای گفتن ندارد!

با غض‏نظر از این‏گونه نتیجه‌گیری غیر علمی و غیر منطقی که نیازمند جوابی مفصل و تفصیلی است، تلاش نویسنده برای همراه کردن آیت‏الله فاضل لنکرانی با این ادبیات و گفتمان، مصداق بارز «یضحک به الثکلی و یبکی به العریس» است.

توجهی اندک به ادامه فرمایشات استاد فاضل لنکرانی در همان جلسه‏ای که مورد استناد نویسنده یادداشت «پسااسلام‌گرایی در قم» است، کفایت می‏کرد تا نویسنده مرتکب چنین تحریف آشکاری درباره نظریه و اندیشه و فقه سیاسی استاد فاضل نگردد.

استاد فاضل لنکرانی در همان جلسه و در ادامه جمله مورد استناد نویسنده یادداشت، تصریح می‏کند که: «ما معتقديم اسلام يک دين جامع است و علم فقه بخشي از نيازهاي شيعه را آن هم در همه ابعاد عهده‌دار است. فقه ما داراي احکام فردي، احکام اجتماعي و نيز داراي قواعد سياسي، اقتصادي، قضايي و قواعد ديگر است، با مجموع اين فقه مي‌توان همه نيازهاي بشر را در باب احکام پُر نمود. امام خميني(قدس سره) از همين فقه، ولايت فقيه و مسأله حکومت را استخراج نمود» (فاضل لنکرانی، 1397[الف]). با این بیان صریح در مورد رویکرد حداکثری به دین و شریعت و ظرفیت شریعت و فقه برای اداره جوامع و پاسخگویی به تمام نیازهای بشری، نویسنده یادداشت مورد اشاره چگونه به خود اجازه می‏دهد، دروغی به این بزرگی و واضحی را طرح و استاد فاضل لنکرانی را از سردمداران فقه و شریعت حداقلی ـ و به تعبیر خودش، پسااسلام گرایی ـ قلمداد کند؟ آیا چه انگیزه‏ای پشت این تحریف نهفته است؟!

علاوه بر آنکه مروری گذرا بر فعالیت‏های علمی و عملی آيت الله فاضل لنکرانی، باطل‌کننده این ادعای گزاف است. آیا کسی که در مرکز فقهی خودش، قریب به بیست عنوان رشته تخصصی فقهی در عرصه‏های سیاسی، اجتماعی، پزشکی، اقتصادی، حقوقی، قضایی و... را در معرض پژوهش و آموزش قرار داده، می‏تواند سردمدار پسااسلام‌گرایی تلقی گردد؟ و چنین اقدامی چگونه با بینش پسااسلام‌گرایی و رویکرد حداقلی به شریعت و فقه قابل جمع است؟!

آیا کسی که معتقد است «اگر فقیهی معتقد باشد اسلام فقه اجتماعی و حکومتی ندارد، در واقع طعم فقه را نچشیده»، می‏تواند پسااسلام‏گرا باشد و در عین حال چنین دیدگاهی داشته باشد؟!

آیا کسی که در مقابل منکرین مشروعیت جهاد ابتدائی در اسلام، مشروعیت آن را از آیات عدیده‏ قرآن کریم اثبات می‏کند و بر این امر مهم و کلیدی و استراتژیک در دین تاکید دارد و معتقد است «حکومت وظیفه‏ای سترگ در عرصه اقامه و اجرای احکام دارد» و نیز معتقد است «وجود حکومت عدل اسلامی، منطق فقاهی را تحت تاثیر و تحول قرار می‏گیرد و در فرآیند فقاهت عنصری جدید با عنوان «عنصر اجتماع و حکومت» اضافه می‏شود» و مهمتر از همه قائل به نظریه «تقدم حکومت بر احکام» است، می‏تواند قائل به اسلام حداقلی و تعبیر گزاف پسااسلام‏گرایی باشد؟!

جمع‏بندی و نتیجه‏گیری

آیت‏الله محمدجواد فاضل لنکرانی(دامت بركاته) از جمله نظریه‏پردازان و فعالان عرصه اسلام سیاسی است که با اعتقاد به جامعیت و جاودانگی شریعت، به دنبال طراحی نرم‏افزارها و نظام‏های اجتماعی لازم برای اداره جامعه و حکومت مبتنی بر شریعت و فقه اسلامی در عصر غیبت می‏باشد.

ایشان همچنین با اعتقاد راسخ به اهمیت و ضرورت فقه حکومتی و نظام‏سازی اجتماعی از درون فقه، در بزرگ‌ترین مرکر فقهی فعال در عرصه فقه‏های تخصصي در تولید و آموزش متون فقه‏های تخصصي گام برمی‏دارد.

ایشان تنها با تصویری از «نظام» که در پرتو «رویکرد فقه نظامات» به تصویر کشیده می‏شود مخالف است و این مخالفت نیز ناشی از دغدغه ایشان، اولاً در جهت حفظ فقه و ثانیاً  کارآمدی فقه در عرصه اداره جامعه است. برداشت ایشان از فقه نظامات، وجود نظام‏های ثابت و لایتغیر است، پدیده‏ای که منجر به ناکارآمدی فقه می‏شود: «اسلام براي اينکه قابليت تطبيق و پياده شدن در هر زماني را داشته باشد با همين احکام و قواعد و آيات قرآني، دست فقيه را براي تنظيم نظام خاص در هر دوره از زمان باز مي‌گذارد و با همين نظام است که مي‌توان بر بسترهاي غربي در هر زماني فائق آمد» (فاضل لنکرانی، 1397[الف]).

مواجهه‏های صورت گرفته با گفتمان انتقادی ایشان نسبت به فقه نظامات نیز در سه دسته قابل صورتبندی است: علمی ـ غیرجامع، سیاسی و علمی ـ منطقی.

عدم جامع‌نگری و نیز خلط «انکار قرائتی خاص از فقه نظام» با «انکار مطلق نظام و ظرفیت‏نظام‏سازی فقه» از اشکالات مواجهه علمی ـ غیرجامع است. مغالطه «تلازم انکار قرائتی خاص از فقه نظام با انکار نظام سیاسی در اسلام و مخالفت با حکومت اسلامی و نیز پسا اسلام گرایی» اشکال عمده مواجهه سیاسی است.

بر اساس رویکرد علمی ـ منطقی اما، استاد فاضل لنکرانی تنها منکر صورت و قرائتی خاص از نظام است که در پرتو فقه نظامات به تصویر کشیده می‏شود و این مهم یك مسئله کاملا علمی است که می‏تواند به دور از هیاهو‏های غیر علمی و غیر سیاسی، مورد مباحثه و مناقشات علمی توسط طرفین قرار گیرد.

منابع

فاضل لنکرانی، محمد جواد (1397 [الف])؛ سخنرانی در دومین همایش دیدگاه‌های حقوقی قضایی آیت الله موسوی اردبیلی:

http://fazellankarani.com/persian/news/21725

فاضل لنکرانی، محمد جواد (1397 [ب])؛ سخنرانی در توضیح فقه نظامات در درس خارج:

http://fazellankarani.com/persian/news/21734

فاضل لنکرانی، محمد جواد (1397 [ج])؛ سخنرانی در جلسه پرسش و پاسخ به سؤالات فقه نظامات:

http://fazellankarani.com/persian/news/21756

مشکانی سبزواری، عباسعلی (1394)؛ تاثیر نوع حاکمیت بر گستره حلیت و حرمت احکام با تأکید بر دیدگاه‏های امام خمینی(ره)، مجله اندیشه سیاسی اسلام، شماره 5.

میرباقری، سید محمدی مهدی و همکاران (1395)؛ فقه حکومتی ازمنظر شهیدصدر (با مروری بر ویژگی‏های فقه نظامات)، مجله راهبرد فرهنگ، شماره 36.


[1]. درباره نظریه «تقدم حکومت بر احکام،: ن.ک: مشکانی سبزواری، تاثیر نوع حاکمیت بر گستره حلیت و حرمت احکام (با تأکید بر دیدگاه امام خمینی)، مجله اندیشه سیاسی اسلام، شماره 5، ص 83-117.
پایان پیام

true
true

این مطلب بدون برچسب می باشد.

true

true

false
true
اعتبارات عمرانی آموزش و پرورش 3 برابر خواهد شدانقلاب و مقاومت کمر دشمنان را در منطقه شکسته استدیدار با 800 خانواده معظم شهید در قم37 پایگاه کمیته امداد آماده دریافت کمک‌های مردم هستندسرمایه‌گذار قدرتمندی برای راه‌اندازی منوریل قم اعلام آمادگی کردجاعلان مهر و آرم رياست جمهوري در قم دستگیر شدندهمایش پیاده‌روی خانوادگی در قم برگزار می‌شودامروز جهان تشنه عدالت امیرالمؤمنین علیه الاسلام استپیشنهادهای معاون سابق وزیر نیرو برای بهبود اقتصاد ایرانردپای انسان در طبیعتلزوم تغییر و جوان گرایی در بین مدیران ، سیاستگذاران و تصمیم گیران قمعکاسی تبدیل یک تصویر به خاطره استحلوا حلوا کردن طرح رتبه بندی فرهنگیان ! ‏آمار 20 هزار نفری معتادان شایسته قم نیستالزامات پنج گانه حمایت از کالای ایرانیدرد مردم سوختن در آتش قطار است نه حصر!#نه_به_آجیلپنج خاطره شنیدنی رهبر انقلاب از امام خمینی (ره)تیزر فیلم جدید ده‌نمکی/ اکران زندانی‌ها در ایام نوروزواکنش مجری تلویزیون به اظهارات محمدرضا گلزارهزینه 150 هزار میلیارد تومانی تصادفات برای کشورآیت‌الله رئیسی: برخورد با فساد خط قرمز نداردنشان عالی ذوالفقار روی سینه سردار سلیمانیزندگی؛ از نو !جناب آقای سرمست؛قم مخزن نيروی انسانی است9دی در تاریخ ماندگار استانرژی هسته‌ای هنوز حق مسلم ما استتربیت 200 طلبه به عنوان مشاور در بنیاد فقه و معارف اهل‌بیت(ع)تضمین قطعی اروپایی ها شرط مجمع برای تصویب FATF استفاجعه مسجد نیوزیلند را به همه مسلمانان جهان تسلیت می‌گوئیماجرای طرح آرامش بهاری در 36 بقعه متبرکه قمتحریم ها بر روی اخلاق کاری و پشتکار ما تاثیری نداشته استپرداخت عوارض آزادراه قم – تهران الکترونیکی شدظرفیت پارکینگ قم افزایش یافتآماده باش نیروهای حفاظت از اراضی ملی راه وشهرسازی قم در نوروز98معاینات زائرین حج تمتع 98 در قم آغاز شدفعالیت 10 گروه جهادی از دانشگاه های استان قم در ایام نوروزهیچ صنفی در قم اجازه فروش مواد محترقه نداردعرصه دیپلماسی جای اعتماد نیستسه درس مهم زندگی از پدر امتحفظ امنیت مالی و جانی مردم دغدغه پلیس در چهارشنبه آخر سالآمادگي پليس قم براي خدمت به زائران و مسافران نوروزيتوقیف محموله 310 میلیون ریالی مواد محترقه پرخطر در قماعلام برنامه‌های ستاد اقامه نماز قم در ایام نوروزسرپرست ادارات كل حراست و اتباع خارجي استانداری قم منصوب شدندمبارزه با مواد مخدر به صورت دستوري امكان پذير نيستبراي جذب سرمايه گذاري خارجي از ظرفيت هاي وزارت امور خارجه استفاده شودسیار رفت، حیدری آمدفعالیت 16 پایگاه ثابت و سیار جمعیت هلال احمر در محورهای موصلاتی قمکلید حل مشکلات اقتصادی توسعه تولید ملی استکانال مالی اروپا شبیه یک «شوخی» است؛سال جدید سال فرصت‌هاستتلاش نیروی انتظامی در ایام نوروز قابل تقدیر استدست رد پليس قم به رشوه 2 ميليون ریالیکشف 207 کیلوگرم حشیش در قمشرايط جديد بهره مندي مشمولان غايب وفرزندان ايثارگران از امتيازکسرخدمتبازدید بیش از 11 هزار نفر از آثار تاریخی استان قماستفاده حداکثری از ظرفیت بقاع متبرکه قم تغییرات مدیریتی در مسجد مقدس جمکران کشف محموله 5 میلیارد ریالی پارچه و پتو قاچاق در قمخدمت رسانی جوانان هلال احمر به ۱۲ هزار ۸۰۰ نفر مسافران نوروزی در قمتوديع و معارفه سرپرست اداره كل روابط عمومي استانداري قممدير كل برنامه ريزي، نوسازي و تحول اداري استانداری قم منصوب شدکشف بیش از 80 کیلوگرم تریاک در قمارسال دومین مرحله کمک‌های مردم قم به سیل زدگان شمال کشورمردم از نزدیک شدن به رودخانه های قم خود داری کنندابلاغ سلام مقام معظم رهبری به خانواده شهید " علیرضا همایی فصیح"محدودیت های ترافیکی قم در تعطیلات پایانی نوروز اعلام شدقم در سالروز شهادت امام موسی کاظم(ع) به سوگ نشستکشف بیش از 15 کیلوگرم تریاک در قممردم مراقب کلاهبرداران تلفني باشندمردم از نزدیک شدن به رودخانه های استان قم خودداری کننداقدامات لازم تا رفع مشکلات و آلام مردم سیل زده ادامه یابدکار اصلی مسئولان بازسازی ویرانی‌های سیل استاعزام نیرو‌های قرارگاه جهادی از قم و تهران به مناطق سیل زدهاعزام تیم آتش‌نشانی قم به مناطق سیل‌زده لرستانارسال محموله کمک های امدادی و اعزام تیم تخصصی هلال احمر قم به مناطق سیل زده خوزستانامکانات و تجهیزات امدادی قم برای سیل زدگان لرستان و خوزستان ارسال شدرهبری فرمودند از معبر آبی «کرخه کور» حتما استفاده کنیدحجة‌الاسلام مروی به تولیت آستان قدس رضوی منصوب شدکمک 700 میلیون تومانی مردم قم به سیل زدگان کشوردشمن در پی سوءاستفاده از سیل اخیر ایران استمعاون استاندار قم به مناطق سیل زده اعزام شدکاهش 21 درصدی تصادفات فوتی در قمکمک‌رسانی به سیل‌زدگان بدون همکاری ‌مردم محال استمدیران ناکارآمد قم برکنار می‌شوندذخیره آب سد ۱۵ خرداد قم به ۶۰ میلیون مترمکعب رسید5 محموله و 50 امداد گر از قم به مناطق سیل زده اعزام شدکاهش تصادفات فوتی و جرحی قم در ایام نوروزبازدید رئیس هلال احمر و نماینده مردم قم در مجلس ازمناطق سیل زده استان لرستان‎حضور روزانه ۲۰ هزار نمازگزار نوروزی در نمازهای جماعت مسجد مقدس جمکران آبگیری تالاب غدیر اسب در استان قم پس از 2 دههدستگيري باند سارقان مغازه در قمبررسی بیش از 260 مورد مشاوره فعال در تعطیلات نوروزیویژگی های روان‌شناختی فضای مجازیچهره‌های شاخص هنر انقلابی قم تجلیل می‌شوندهمایش «انقلاب اسلامی، آغازگر عصر جدید» فردا در دانشگاه قم برگزار می‌شودکاری کنید که نظامیان امریکایی هرچه زودتر از عراق خارج شونداجازه نمی دهم مدیران کلی گویی کنند؛مدیر میدانی هستماقامت بیش از 768 هزار مسافر نوروزی در قماولویت فوری مسئولان خدمات رسانی به سیل زدگان استهمکاریهای دانشگاهی مهمترین راه مبارزه با افراط و تکفیر استآماده سازی 4 هزار بسته غذایی 72 ساعته ویژه سیل زدگان2 شهربازی در قم به بهره‌برداری می‌رسدارسال کمکهای بهزیستی استان قم به مناطق سیل‌زده لرستانکشف حدود 200 کیلوگرم تریاک در قممستند سازان سپاه قم به مناطق سیل‌زده لرستان اعزام شدنداختتامیه جشنواره «چهل سال چهل فیلم» در قم برگزار می‌شودسومین جشنواره ملی «فانوس» با موضوع دفاع مقدس فراخوان شداسکان 30 هزار مسافر نوروزی در بقاع متبرکه قمبازگشایی محور معمولان-پلدختر با همکاری استانهای اصفهان ، قم ، لرستان ، بوشهرگربه‌رقصانی آمریکا علیه سپاه به جایی نخواهد رسیدهمایش «پیشینه و ابعاد نظری کتابت قرآن کریم»در قم برگزارمی شودثبات اقتصادی یکی از پشتوانه های نظام اسلامی استکشف حدود 95 کیلوگرم حشیش در قمدستگيري سارقان حرفه اي غیر بومی منزل در قمفراخون خدمت جهادی و اعزام 150 نیروی داوطلب به مناطق سیل زده لرستانآیت الله فاضل لنکرانی از راه اندازی مرکز تخصصی فرزندآوری سالم حمایت کرداعزام تیم اورژانس اجتماعی 123 قم به لرستانهفتمین محموله کمک های مردم قم به مناطق آسیب دیده از سیل اعزام شدافتتاح خط تولید مرکز ملی فناوری خلاء ایران در سایت هسته ای فردوسیل ۱۱۶ میلیارد ریال به قم خسارت زدمسابقات قرآن طلاب حوزه های علوم دینی جهان درقم برگزار می شودهمه مسلمانان انقلابی عنوان پاسدار را دارندانتصاب جدید در اداره کل حفاظت محیط زیست استان قمريزش کوه در محور جاده" قديم قم – تهران "انتخاب آیت الله «شیخ عیسی قاسم» به عنوان مهدی یاور سال ۹۸ مسجد مقدس جمکرانمدیر دفتر نماینده ولی فقیه و رهبر شیعیان پاکستان با سیل زدگان ایران ابراز همدردی کرد1500 نفر از پرسنل سپاه قم برای حضور در مناطق سیل زده لرستان اعلام آمادگی کردندبرگزاری همایش بین المللی فرصت های سرمایه گذاری و رونق تولید در قماستفاده از ظرفيت كاركنان شاهد و ايثارگر در مدیریت دستگاههای اجراييامیر پور دستان:حقیقت این است که آمریکا دیگر توان هیچ‌گونه جنگ نظامی نداردنخستین گردهمایی روحانیون دانشگاه آزاد اسلامی در قم برگزار شدشورای اطلاع رسانی استان قم تشکیل می شودمشوق های سرمایه گذاری سال 98 شهرک های صنعتی قم اعلام شدتحریم ها اوج بُغض و کینه آمریکا از انقلاب اسلامی استقم در حوزه امنیت در بین پنج استان برتر کشور قرار داردتقدیر و تشکر آیت الله مبلغی از سپاه، ارتش ،مردم و مسئولان110 تن از جوانان و امدادگران هلال احمر قم به مناطق سیل زده لرستان اعزام شدندشهردار قم در واکنش به اقدام اخیر آمریکا:من هم یک سپاهی‌اماقدام آمریکا علیه سپاه نشان دهنده اوج حماقت ترامپ استپاسداران نمونه سپاه استان قم تجلیل شدندجزییات مراسم تشییع پیکر مطهر شهید «احمد جلالی نسب» در قم اعلام شدهمایش آثار علمی و فرهنگی انقلاب اسلامی برگزار می شود114 موکب در قم آماده خدمات رسانی به منتظران ظهور استنیروهای مسلح امید سیل زدگان کشور هستندجشنواره ملي نوروزی پلیس در قم برگزار می‌شودمردم قم در کمک به هموطنان سیل زده حماسه آفرینی کردندتداوم طرح جمع آوري معتادان متجاهر در قمارسال کمک 2 میلیارد ریالی اوقاف قم برای سیل‌زدگان خوزستانتشکیل شورای فقهی تعلیم و تربیت وهیئت اندیشه ورز در آینده نزدیکحضور اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم در نمایشگاه بین المللی محیط زیستکشف 251 کیلو تریاک در عملیات مشترک پلیس "قم و اصفهان"ارسال سه دستگاه پل فلزی 30 متری به مناطق سیل زده لرستانسرای ملاحسین قم مرمت می‌شودچهره های شاخص هنر انقلابی قم تجلیل شدندمردم قم بیش از 15 میلیارد ریال به سیلزدگان کمک کردندکتاب دائره المعارف شیعه در قم رونمایی می شودقره چای پس از دو دهه رنگ آب به خود دیدبلوار امام علی(ع) پردیسان به‌ زودی به بهره‌ برداری می ‌رسدارتباط ۹۰ درصد روستا‌های پلدختر و چگنی برقرار شددومین محموله کمک بهزیستی استان قم به مناطق سیل زده ارسال شدحاج احمد دباغ؛نابغه قرآنی جهان اسلام مورد تقدیر قرار گرفتغرب جایگاه علمی اش را مدیون دانشمندان مسلمان استتخصیص گوشت‌های قربانی نیمه شعبان به مناطق سیل‌زدهآیت الله فاضل لنکرانی هزینه تاسیس 2 باب مدرسه را در لرستان تقبل کردندآماده سازی ۲۰۰ هکتار پارکینگ با ظرفیت بیش از ۴۰ هزار خودرو درقماعتراف سارقان 200 میلیاردی به 35 فقره سرقت منزل در قمخارج کردن کیست مایع ١٠ لیتری در بیمارستان تامین اجتماعی قمبرگزاری سومین دوره آموزشی توانمند سازی تشکل های مردم نهاد قمپیشکسوتان فوتسال استقلال تهران و قم حامی سیل زده گان شدندپنج هزار شغل در بخش صنعت قم ایجاد شدخرید ۱۴هزار مترمربع از باغات قم برای صیانت از فضای سبز توسط شهرداریمعارفه وتودیع رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان قمتشکیل شورای مشورتی جوانان استان قمافتتاح طرح هاي عمراني و ورزشي دانشگاه قمگلریزان ورزشکاران قمی به نفع سیل زدگان برگزار شدگسترش زیرساختهای ارتباطی برای تولید و انتشار محتوای غنی اسلام۲۰۰هکتار پارکینگ در محدوده مسجد جمکران آماده سازی شددست برادری ارتش و سپاه حرکتی زیبا پس از حرکت زشت آمریکایی‌ها بودخانواده های معظم شهدای ارتش در قم تقدیر شدنددیدار استاندار قم با رئیس مجلس شورای اسلامیروحیه ی ایثارگری ارتش موجب اقتدار و امنیت ملی شداعلام محدویت های ترافیکی نیمه شعبان در قمانهدام باند سارقان مغازه و کشف 20 فقره سرقت در قمفراخوان مشمولان اعزامي فارغ التحصيلان دانشگاه و موسسات آموزش عالي در ارديبهشت 98کمک 7میلیارد 800میلیون ریالی مجموعه اصناف قم به سیل زدگانبخشی از تخصیص باقی مانده سال قبل دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی پرداخت می شودهمایش «نرجسانه» در مسجد مقدس جمکران برگزار شدآیت الله نوری همدانی:دشمنان از جامعه‌ای که در برابر سلطه‌گران بایستند ناراحت می‌شوندحمل و نقل پاک؛ آن گاه شهر پاکمدارس قم شنبه ۳۱ فروردین تعطیل شدسیل اخیر نمادی از همبستگی جبهه مقاومت شدکمک 2میلیاردو 500میلیون ریالی فعالان گردشگری قم به سیل زدگانجشنواره عکاسی قاب فیروزه‌ای در مسجد مقدس جمکران برگزار می شودمراسم پنجمین سالگرد خاکسپاری شهدای گمنام برگزار می‌شودشیخ عیسی قاسم "مهدی یاور" مسجد مقدس جمکران شدثبت معنوی جشن های نیمه شعبان به عنوان "بزرگترین اجتماع مهدی یاوران جهان"افتتاح نخستين آكادمي تخصصي اسكيت در قمقم در شب میلاد امام زمان(عج) غرق در نور و سرور شدقرارگاه حضرت قائم(عج) دائمی می شوددستگیری سارق 4 میلیاردی طلاوکشف 33 کیلو تریاک در قمفرافکنی مدیر روابط عمومی آبفای قم پس از ورود فاضلاب به منازل مردم!ارائه خدمات مطلوب تر به زائرین در نیمه شعبان نیازمند اعتبارات ویژه و حمایت ملی استارائه خدمات امدادی و درمانی به بیش از 5 هزار نفر در طرح ملی "منتظران ظهور"داوطلبان خانه هلال مرکز خدمات حوزه علمیه به مناطق سیلزده خوزستان اعزام شدندکشف 9 کیلو و 400 گرم مواد افیونی شیشه در قمکشف 102 هزار نخ سیگار قاچاق در قمتوقف  121 پروژه به دلیل تخلف از مقررات ملی ساختمان در قمبسترهای مخابراتی باعث اشاعه دین خدا و فرهنگ اصیل و ناب محمدی می شودکشف 466 کیلوگرم موادمخدر در قمتجليل از عوامل ستاد اجرايي خدمات سفر استان قمبرنامه های هفته سلامت در استان قم تشریح شدبرگزارش همایش ورزش صبحگاهی کارکنان بهزیستی استان قمنشست علمی عرضه حدیث بر قرآن برگزار شدبهسازی 22 کیلومتر از محور قم- نیزار در سال جدیدکشف یک هزار و 300 کیلوگرم انواع مواد مخدر در قممردم قم بیش از 2 میلیارد تومان به مناطق سیل زده کمک کردندقمار است و کسانی که شرکت می کنند مالک آن جوایز نیستنددشمنی و توطئه آمریکا در قضیه نفت بی‌پاسخ نخواهد ماندرئیسی در دیدار مراجع تقلید:تحول در دستگاه قضا در دستور کار استبانک ها در زمینه کمک رسانی به اقشارآسیب پذیر جامعه اهتمام لازم را داشته باشندگرفتاری‌هایی که طلاب در این زمان از جهت معیشتی دارند این به مراتب از گذشته بیشتر استپایان شب سیاه دیکتاتوری و خونریزی آل سعود نزدیک استآیت الله حسینی بوشهری:تبدیل کارخانه ها به برج فاجعه استاساس وهابیت بر کشتن انسان های بیگناه استآیت‌الله یزدی رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ماندمطالبات مراکزدرمانی قم از بیمه سلامت پرداخت شدآیت الله صافی اعدام مسلمانان در عربستان را محکوم کردکشف 1337 کیلو مواد مخدر در عملیات مشترک پلیس قم و تهرانافزایش طلاق در جامعه ریشه‌یابی شودآغاز فعالیت دفتر ارتباط استانداری با دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی و پژوهشی قمکلاهبرداری ایمیلی از شرکت های تجاری و صرافی هانصب تجهیزات کاهنده مصرف آب در مدارس، مساجد و ادارات قمهیچ هورمونی در تولید مرغ استفاده نمی شودتمامی عمل های جراحی یک درمانگاه چشم پزشکی خصوصی در قم تعطیل شدجادوگر آسيا هم از قم رفتبا قاچاق و عوامل نا امن‌کننده فضای مجازی برخورد جدی کنیدممنوعیت استقرار واحدهای هیدروکربن در استان قمهشدارهای پلیس قم برای پیشگیری از سرقت، جعل و كلاهبرداري تشدید نظارت و بازرسی از واحدهای صنفی در ماه مبارک رمضانگفتگو با نویسنده کتاب فصل فیروزهافزایش 13 درصدی نزاع و درگیری در سال 97 در قماجرای  طرح یک کاسب، یک کالای اساسی توسط اتاق اصناف قمپذیرش 2500000 هزار نفردر مراکز درمانی تامین اجتماعی قمقم در پرداخت مطالبات فرهنگیان از استانهای موفق کشور استمشاوره و حل و فصل اختلافات مردم در کلانتری ها امری ارشمنداستمشکلات واحدهای تولیدی را بصورت میدانی پیگیری می کنیمگردهمایی رابطين سازمان هاي دولتي و ناجا و برگزار شدکشف 38 کیلوگرم تریاک در قمارسال کمک‌های فنی و تجهیزاتی به مناطق سیل‌زده کشورموسسه آموزش عالی طلوع مهر قم یک مرکز آموزشی در مناطق سیل زده پلدختر می سازدکتابخانه و مرکز اسناد مجلس متاسفانه به درستی عرضه نشده استکمیته های هفتصد گانه همکاریها ؛ قرار گاه های فرهنگی تربیتی کشورعزت نفس معلمان در مسئله معیشت باید محفوظ بماندطلاق در قم افزایش یافته استمردم بزرگترين پشتوانه انقلاب اسلامي هستندمعرفي مديركل جديد دفتر امور اجتماعي و فرهنگی استانداري قمتلاش گران عرصه كار و توليد قم تجلیل شدندتجلیل از مقام علمی حضرت آیت الله العظمی جوادی آملیمزار شهید مطهری در قم گلباران شدآیت الله فاضل لنکرانی: احکام دینی با زبان هنر به مردم منتقل شودوزیر اطلاعات: مبلغان پاسخگوی شبهات و نیازهای جامعه باشندبخش قابل توجه تخلفات کلان اقتصادی با زد و بند برخی دستگاه ها صورت می گیرداجرای طرح ضیافت الهی در بقاع متبرکه قم در ماه رمضاندولت و آموزش و پرورش بدانند ملت هرگز اجازه اجرای سند 2030 را نخواهند دادپیکر مطهر ۲ شهید مدافع حرم در قم تشییع می‌شوداجرای طرح افق با محوریت بقاع متبرکه در قمبرنامه های مسجد مقدس جمکران در ایام ماه مبارک رمضانانهدام باند سارقان مغازه و احشام در قمدستگیری متهم به اخلال در نظم در فضای مجازیواحد هاي صنفي در صورت تظاهر به روزه خواري پلمپ می شوندکشف 155 کیلوگرم تریاک در قم9 اثر تاریخی قم ثبت ملی شدطرح دادرس، محور توسعه و ترویج فرهنگ خودامدادیپیکر ۲ شهید مدافع حرم در قم تشییع شدتجمع مردم قم در محکومیت جنایات رژیم آل سعود برگزار شداولین گواهی حلال صنایع غیر گوشتی صادر شدآموزش و پژوهش دو رکن مهم در توسعه و تعالی استبازآفرینی محلات قم 10 تا 12 سال زمان می بردرئيس هیأت فوتبال قم استعفا كرد؛سفر شبانه تاج به قمویژه برنامه های حرم مطهر در ماه مبارک رمضان تشریح شدمردم نباید هر روز با یک نرخ جدید مواجه شوندپزشکان قم ملزم به نصب کارت خوان در مطب شدنداخطار آیت‌الله مکارم به دولت: دست از گرانی برداریدحجم افزایش ارتکاب جرایم در فضای مجازی خیلی تکان دهنده استکشف حدود 26 کیلوگرم تریاک در قمقصور پزشکی در قم کاهش یافتپرداخت ٣٦ میلیارد تومان هزینه دارو به بیماران خاص و صعب العلاج در قمدرک شرایط موجود مهمترین اولویت مبلغان دینی استمجمع هیئت فوتبال قم پشت درهای بسته؛ چرا خبرنگاران را به جلسه راه ندادند؟هلال احمر قم رتبه نخست آموزش را در کشور به دست آوردقرآن دستور داده با آنها که بر سر ملتها عربده می‌کشند، مقابله کنید‌نگاهی به حضور 4 ماهه سرمست در استانداری‌ قمشورای پیشگیری از آسیب های اجتماعی در برقراری امنیت جامعه نقش موثری داردپرتال جدید دفتر تبلیغات اسلامی رونمایی شدکشف بیش از 100 کیلو تریاک در قمخدمات جمعیت هلال احمر قم تشریح شدمرمت خانه تاریخی ملاصدرا در حال انجام استنمایشگاه تخصصی مبلمان استان قم برگزار می‌شودقم یکی از استان های برتر کشور در زمینه امنیت سرمایه گذاری استپاسخگویی تلفنی استاندار قم به درخواست های مردمی از طریق سامانه سامدایران با کمال عزت و افتخار در برابر دشمن خواهد ایستادنمازگزاران قمی از اقدام متقابل ایران در برابر نقض برجام حمایت کردنداحداث 360 هکتار فضای سبز در طرفین بلوار آیت‌الله بروجردی قماکران ۱۲۰۰ مترمربع تبلیغات شهری با شعار «همه میهمان خدائیم»از اجرای طرح "رقابت در خدمت" تا حضور پرشور هلال احمری ها در نماز جمعه قمدستگیری سارق کیف قاپ در قمفراخوان اعزام مشمولان در اردیبهشت ماه 1398۲۴۰ هزار نفر مهمان سفره افطار در حرم امامزاده سید علی(ع) می‌شونددستگیری سارقین کيف قاپ و مدارس در قمدر احیای موقوفات نباید از جوسازی‌ها هراس داشتدر بحث نمای ساختمانی دچار ابتذال فرهنگی شده ایمکسب 3 رتبه عالی استان قم در اجرای برنامه های کانون دانش آموزیثبت نام اعتکاف رمضانیه در مسجد مقدس جمکران آغاز شدتقدیر گران قیمت حوزه از سید محمد بطحائی !جرم در جامعه ما زیاد نیست، تجاهر به جرم زیاد استكشف 5 تن گوشت مرغ فاسد از یک دامداری در قم!پایگاه سلامت اجتماعی بهزیستی شهر جعفریه افتتاح شدآغاز توزیع غذای گرم و سبدهای غذائی بین مددجویان بهزیستی قمدرخشش کم توانان ذهنی استان قم در چهاردهمین جشنواره ورزشی کم توانان ذهنی کشوربرگزاری نهمین دوره جشنواره کتابخوانی رضوی با معرفی ۱۲ عنوان کتاب در قماجتماع بزرگ یاوران حضرت خدیجه(س) در مسجد مقدس جمکران برگزار می شودسه تن در استخر خانگی بخش کهک قم جان باختنددو انتصاب جدید در استانداری قماحداث ۵مدرسه وکمک 120 میلیونی دفتر آیت الله فاضل لنکرانی برای سیلزدگاندستگيري 7 نفر اراذل و اوباش شرور در قمکشف حدود 7 کیلوگرم تریاک در قمرئيس و اعضاي ستاد انتخابات استان قم منصوب شدندطرح توسعه ناحیه صنعتی خورآباد تصویب شدجنگ نمی‌شود مذاکره با آمریکا سمّ است گزینه قطعی ملت مقاومت استکمک 25 میلیارد ریالی مردم قم به سیلزدگانکشف بیش از 50 کیلوگرم تریاک در قماولين طرح جامع حمل و نقل بار درون شهري كشور براي شهر قم به تصويب رسيدجشن اختتاميه واحدهاي مسكن مهر تا پايان شهريور 98 برگزار می شود۲۸ اردیبهشت‌ بازدید از موزه‌های قم رایگان استتوقیف خودروی سواری سمند با پلاک جعلی در قمبرخورد قانونی پلیس قم با روزه خواري در انظار عمومیقدرداني استاندار قم از كاركنان روابط عمومي استانداري قمتوزیع سبد غذایی و بهداشتی در روستاهای سیل زده شادگان خوزستاناعلام فراخوان آثار پژوهشی با موضوع حوزه، جهاد اقتصادی و فضای مجازیدشمن با جنگ روانی رابطه مردم با نظام را هدف گرفته استدستگیری سارق آیینه بغل خودروهای مدل بالا در قمکشف بیش از 63 کیلوگرم تریاک و ماده مخدر گل در قمبرگزاری انتخابات در چارچوب قانون و با شاخص هاي سلامت، امنیت، قانونمندی و مشارکت حداکثری در دستور کار دست اندرکاران انتخاباتدانشگاه علوم و معارف قرآن مقام نخست مسابقه شب های نورانی نمایشگاه بین المللی قرآن را کسب کردسارق میل گردهای پروژه پل مرجعیت قم دستگیر شدکشف حدود 43 کیلوگرم تریاک در قمحضور تیم سحر کانون دانشجویی هلال احمر قم در مناطق آسیب دیده از سیل پلدخترموفقیت روابط عمومی ها در گرو دانایی و آگاهی استکیفر خواست پرونده متهمان واقعه کلینیک تابان تا آخر هفته صادر می‌شودثمرات وقف در امدادرسانی به سیل‌زدگان مشهود بودمراکز بهزیستی مناسب ترین محل برای اقدامات خیرخواهانه در ماه رمضان استساخت اسکروپمپ فاضلابی با استفاده از توان متخصصان داخلی در قمتجلیل از اعضای شرکت کننده در خدمات رسانی سیل های اخیر در قمکشفیات مواد مخدر در قم 3 برابر شدکشف محموله 4 میلیارد ریالی کالا و 25 هزار لیتر نفت کوره قاچاق در قممیدان شهید مطهری ساماندهی می شودتجلیل از عملکرد مخابرات قم و کارکنان روابط عمومی این شرکتثبت 2 وقف جدید به ارزش 2 میلیارد تومان در قمپلمپ 35 واحد صنفي با اجرای طرح برخورد با روزه خواري در قمکشف بیش از 27 کیلوگرم مواد مخدر گل و گراس در قمخانه هلال مرکز خدمات حوزه‌های علمیه افتتاح شد‎اطعام 10 هزار نفری و کمک رسانی به سیل‌زدگان لرستانجای خالی شاکله قرآنی بیانیه گام دوم انقلاب در نمایشگاه قرآنبرگزاری جشن هفدهم رمضان در مسجد مقدس جمکراناجرای 300 برنامه به مناسبت گرامیداشت سوم خرداد در قممهلت یک هفته ای به ادارات قم برای پاسخ به استعلامات بانکی تسهيلات رونق توليدوضعیت فاضلاب پردیسان بحرانی استانتصاب مدیر کل نظارت بر امور عمرانی شهرداری قمپیدا شدن جسد جوان غرق شده افغان پس از ۳روز توسط نیروهای آتشنشانی قممرکز پایش تصویری قم افتتاح شدطرح ملی کنترل فشارخون در قم اجرا می‌شودارتقاء مهارت‌های اجتماعی دانشجویاندانشگاه قم در ردیف دانشگاه های بین المللی استانتخابات انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان قم برگزارشد110 طرح نیمه تمام صنعتی در قم به بهره برداری می رسدکشف 90 کیلوگرم مواد مخدر و دستگیری باند 11 نفره جرایم سایبری در قمیک وقف با چند شرط جالب در قمکشف حدود 48 کیلوگرم انواع مواد مخدر در قمعدم ارائه خدمات به مشمولان غايب در قمپل طغرود در محور قم – جعفریه افتتاح شد۱۱ زن در یکی از استخر‌های قم مسموم شدندویژه‌برنامه‌های شب‌های قدر حرم حضرت معصومه(س) اعلام شدخاک بر سر کسی که در حوزه دنبال مقام و منصب باشدبرگزاری محفل انس با قرآن مددجویان بهزیستی استان قمتوسعه و پیشرفت استان‌نیازمند مشارکت نخبگان  و دانشگاهیان است قلب ماه رمضان لیلة القدر استدستگيري سارق منزل و اعتراف به 3 فقره سرقت در قماضافه خدمت مشمولان غايب داراي کسرخدمت ايثارگري بخشیده شدخانواده شهدا وایثارگران‌ اسوه های صبر و استقامت هستنداطاعت از فرامین رهبری و ترویج فرهنگ دفاع مقدس راهگشای مشکلات جامعه استسه گزارش از متن و حاشیه های پیدا و پنهان نمایشگاه بین المللی قرآن کریمآیین گرامیداشت «هفته مقاومت و پیروزی» در قم برگزار شدکشورهای عربی حکومت ها را بر پایه عدالت امام علی(ع) بنا کنندکشف محموله میلیاردی پارچه رومبلي قاچاق در قمکشف بیش از 25 کیلوگرم انواع مواد مخدر در قماجرای تمهيدات ترافيكي ويژه شب هاي قدر در هسته مركزي شهرقمحضور استاندار قم در ضیافت افطاری فرزندان بهزیستیضیافت افطار فرزندان بهزیستی به میزبانی آیت الله سبحانیکلاهبردار و بازرس جعلی بیت رهبری در قم دستگیر شدکشف 5 کیلوگرم تریاک در قماتصال منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان به خطوط راه آهنارسال 251 اثر از هنرمندان قم به سومین جشنواره ملی فانوسدعوت مجمع جهادگران استان قم برای حضور در راهپیمایی روز قدستولید بیش از 100هزار صفحه بریل منابع جشنواره کتابخوانی رضویتخصيص ۱۷۰ ميلياردريالي اعتبار جهت استمهال اقساط كشاورزان خسارت ديده استاناصول شش‌گانه وحدت امت در سیره امام علی (ع)مامورین فنی کمیسیون مناقصات شهرداری قم منصوب شدندمحاکمه زن و شوهر به اتهام مشارکت در اخلال نظام اقتصادیجامعه مدرسین مردم را به حضور در راهپیمایی روز قدس دعوت کردتولیدسواری «فیات» در منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان قمسرلشکر موسوی فرمانده قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء(ص) شداعلام محدودیت های ترافیکی روز قدس در قمدستگيري باند حرفه اي کش روزني از مغازه و فروشگاه ها در قمدعوت گسترده از مردم برای شرکت در راهپیمایی روز قدسوحدت مدیریت بحران برای نخستین بار در سیلاب قم محقق شد۲۲۵۰۰ زائر قمی به مراسم سالگرد امام راحل(ره) اعزام می‌شوندبرگزاری انتخابات در قم به صورت تمام مکانیزه۶۰ هزار شعبه اخذ رای در روز انتخابات فعال می شودمسیرهای دهگانه راهپیمایی روز قدس در قم اعلام شدباید آمار ورودی چرونده کاهش یابد۱۶خردادماه آخرین مهلت استعفای داوطلبان انتخابات مجلس شوراي اسلامينمایشگاه آیینه انقلاب آماده پذیرایی از زائران مراسم سالگرد امام راحل استآیت الله مکارم شیرازی خواستار اصلاح برخی اشتباهات رسم الخط عثمان طه شددستگیری سارق کیف قاپ در قممجموعه ورزشي پيامبر اعظم (ص)افتتاح می شودواکنش جامعه مدرسین ائمه جمعه و آیت‌الله سبحانی به شهادت امام جمعه کازرونراهپیمایی روز قدس دفاع از اسلام و نشانه قدرت مسلمانان استمجموعه ورزشی پیامبر اعظم (ص) افتتاح شدراهپیمایی دشمن‌شکن مردم قم در روز جهانی قدس آغاز شد‌میزان و مبلغ زکات فطره از سوی آیت الله مکارم شیرازی و نوری همدانی اعلام شدبرگزاری دوره‌های کمک‌های اولیه و نجات ویژه طلابنه بزرگ مردم قم ‌به معامله قرنپیام اصلی روز قدس نفی «معامله قرن» استتصاویر راهپیمایی حماسی مردم قم در روز قدسفیلم راهپیمایی حماسی مردم قم در روز قدسقدرداني استاندار ،شهردار و شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی قم از حضور آگاهانه مردم در راهپیمایی روز قدسکشف یک میلیارد و 300 میلیون ریال کالای قاچاق در قمدستگیری باند جعل اسناد و پلاک خودرو در قمکشف حدود 5 کیلوگرم هرویین در قمواگذاری رایگان 950 فقره انشعاب به مددجویان کمیته امداد و بهزیستیمسئول دفتر رهبری در قم:ساز و کار سرمایه‌گذاری در حوزه وقف به درستی تعیین شودضرورت عملیاتی شدن طرح های بهسازی و نوسازی اطراف حرم مطهرفاز ۱ مونوریل قم با ۳۷۰ میلیارد تومان تکمیل و افتتاح می شودامام خمینی به اسلام قدرت و به شیعه یک هویّت جدید دادآمادگی پایگاه های بهزیستی قم برای دریافت فطریه در روز عید فطرشرکت بازاريابي شبکه اي"تلفيق و هنر" پوششی برای فعالیت" هرمی"کشف بیش از 13 میلیارد ریال لوازم التحریر قاچاق در قمدستگیری عاملان اصلي شرارت، عربده كشي و تخريب خودروها در قمفعالیت پویش بزرگ بسیج دانش آموزی قم در مراسم سالگرد ارتحال امام (ره)شرط بقای انقلاب زنده بودن یاد امام و افکار آن رهبر خداباور استمحدوديت هاي ترافيکي ايام ارتحال امام (ره) و عيدسعيدفطر در استان قمکشف حدود 30 هزار لیتر نفت کوره قاچاق در قمآموزه های مشترک ادیان در زمینه محیط زیست، میراث مهمی برای بشریت استاقامه نماز عید فطر در بقاع شاخص استان قماقامه نماز عید فطر در مسجد مقدس جمکران به امامت آیت الله مقتدائی۲ «خانه جوان» در قم به بهره‌برداری می‌رسدهر جا مقاومت کردیم، به پیش رفتیم هر جا تسلیم شدیم، ضربه خوردیمفردا روز اول شوال و عید سعید فطر استنماز عید فطر در قم برگزار شدنماز عید سعید فطر در مسجد مقدس جمکران و امام حسن (ع) اقامه شدحکام بحرین و سعودی با خیانت به فلسطین در باتلاق گام نهاده‌اندجوانان روزی را خواهند دید که کشور فلسطین به ملت آن بازگرددواژگونی خودروی پژو 405 در قم دو کشته بر جای گذاشتدستگيري سارقان احشام و کشف اموال مسروقه در قمکشف حدود 55 کیلوگرم تریاک در قمفراخوان اعزام مشمولان در خرداد ماه 1398جامعه المصطفی العالمیه در ترویج دیپلماسی عمومی و پرورش سفیران فرهنگی نقش آفرینی کندآغازمرمت تيمچه بزرگ قمنصب پنل‌های خورشیدی در اداره کل بهزیستی استان قمرشته های فقه قانون و مطالعات حقوقی پارلمان تاسیس خواهد شدرفع موانع پروژه باغ موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس قمآتش سوزی در حرم حضرت معصومه(س) مهار شد321 هکتار از مراتع قم طعمه حریق شدباند سوءاستفاده از دفترچه‌های درمانی در قم منهدم شدداعش، طالبان و القاعده نسخه بدلی جهاد اسلامی استاجرای طرح بسیج ملی کنترل فشار خون در اداره کل بهزیستی استان قمرعايت اصل بي طرفي و اشرافيت بر قانون در برگزاري انتخاباتدستگاه قضایی با متخلفان زیست محیطی در قم قاطعانه برخورد کنداعزام کاروان سلامت استان قم به الشترصفحه اینستاگرام معاونت آموزش و پژوهش هلال احمر قم‎ راه اندازی شدکشف 246 کیلو تریاک در استان قمکشف بیش از 6 میلیارد ریال خشکبار قاچاق در قمتوصیه هاي پلیس مهاجرت و گذرنامه قم براي اتباع ايرانیدرخواست داوطلبانه مشمول 41 ساله برای اعزام به خدمت مقدس سربازیاعمال تعرفه‌های جدید آب‌بها در قم170 دستگاه اتوبوس درون شهری قم نوسازی می‌شودیادواره شهیدان «هادی» در شهر قم برگزار می‌شودبرگزاری نمایشگاه رسانه‌‎های دیجیتال در قمآیت الله محقق کابلی درگذشتآغاز نسخه‌نویسی الکترونیکی پزشکان در استان قمبرخورد اتوبوس با تریلی در آزاد راه قم - کاشان ۲ کشته برجای گذاشتقم در جمع‌آوری کمک‌های مردمی برای سیل‌زدگان رتبه سوم کشور را داردکشف بیش از 34 کیلوگرم تریاک با همکاری مشترک پلیس "قم و تهران"توصیه هاي پلیس مهاجرت و گذرنامه قم براي اتباع خارجیبرنامه‌ جامع جهاد و کشاورزی استان قم تدوین می شودتغییر ساعت کاری ادارات در قمآیت‌الله مصباح: شهردار قم از شهرداران موفق کشور استترامپ را شایسته مبادله پیام نمی‌دانم۵۰۰ واحد مسکونی برای سیل زدگان لرستان ساخته می‌شود‎منوریل قم تا میدان مطهری اجرا می‌شود۳۳ پروژه بخش کشاورزی در قم افتتاح شدارتقاء کیفی خدمات مراکز تحت نظارت ، اولویت بهزیستی قمکشف 213 کیلو گرم تریاک در استان قمقم دهکده شد!جسد جوان غرق شده در قاهان پیدا شدانهدام باند سارقان حرفه ای منازل فصلی و روستایی در قمدستگیری کلاهبردار میلیاردی در قمآب شرب تخصیصی به قم کمتر از مصرف شهر استملی کردن فضای مجازی از ملی کردن صنعت نفت مهمتر استبخشدار جدید جعفرآباد قم منصوب شدبرخورد قاطع با هنجارشکنان در قمکسب رتبه اول اورژانس بیمارستان امام رضا (ع) قمارتقاء کیفی خدمات مراکز تحت نظارت بهزیستی قم در سال 98انهدام باند خانوادگی تهيه و توزيع مواد مخدر هرويين و شیشه در قمدستگیری باند سارقان داخل خودرو و کشف اموال مسروقه در قمشهروندان فریب سایت جعلی ثبت نام یارانه نقدی را نخورندمردم قم ۱۴ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان به کمیته امداد کمک کردندسیل همدلی اقشار بسیجی قم در همدلی با مردم مناطق سیل زده450 هکتار از مراتع بخش خلجستان قم طعمه ی حریق شدوقف ۳ میلیاردی جدید در قمکمک 5 میلیارد ریالی مردم نوع دوست قم به مددجویان بهزیستیقم در مبارزه با‌مواد مخدر موفق به کسب رتبه ی برتر کشور شدامضای تفاهم نامه دانشگاه مذاهب اسلامی با مراکز علمی و دانشگاهی هندطرح های غنی سازی اوقات فراغت هلال احمر توسط استاندار قم افتتاح شدراه اندازی دوربین‌های ثبت تخلف در بلوار آیت الله بروجردیدستگيري باند سرقت به عنف در قمآیت الله اعرافی:دانشگاه های قم دانشجویان خارجی جذب کنندحضور رصد خانه سیار تارا در قمسوءنظرهای شورای عالی معماری و شهرسازی کشور مانع سرمایه‌گذاری در بلوار پیامبر اعظم(ص) قم80 روحانی همیار منابع طبیعی می‌شونددومین گردهمایی کسب‌وکارهای خانگی و محلی در قم برگزار می شودتوسعه ۹۶ هکتاری شهرک صنعتی شکوهیه قم80درصد محتوای معرفت دینی در قم تولید می شودافتتاح دوازدهمین نمایشگاه رسانه های دیجیتال در قمرشد 11 درصدی مصرف آب در قمعضو خبرگان رهبری ارتحال رئیس جامعه خیرین مدرسه ساز کشور را تسلیت گفتخدمات رسانی کاروان سلامت هلال احمر قم در" الشتر" آغاز شدتخفیف ۳۰ درصدی عوارض خدمات شهرداری قم تا پایان شهریور تمدید شدبرگزاری مانور اطفاء حریق و امداد و نجات در منطقه 8 قمتصادف، دومین عامل عمده مراجعات به پزشکی قانونی استخدمات درمانی، آموزشی و فرهنگی کاروان سلامت هلال احمر قم به مردم بسطامپیکر طلبه شهید مدافع حرم"مؤمنی" در قم آرام گرفتدست‌های پشت پرده به دنبال تغییر چهره معنوی شهر قم استهدف گیری پهپاد جاسوسی آمریکا قدرت فناوری ایران را به رخ کشیدآیت الله نوری همدانی:امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای همگانی استبهره برداری از 2 طرح الکترونیکی سازی در دانشگاه صنعتی قمخطر کم‌آبی جدی گرفته نشده استتورم معیشت کارکنان را در تنگنای جدی قرار داده استاختلافات خانوادگی علت عمده تماس‌های اورژانس اجتماعی قم استرونمایی از سه اثر علمی در زمینه روش شناسی فقهیکمک 42 میلیون تومانی انجمن دندانپزشکی ایران شعبه قم به سیل زدگانکشف 206 کیلوگرم تریاک در قمتاکید آیات عظام صافی گلپایگانی و سبحانی بر اجرای امر به معروف و نهی از منکرنامه رییس نظام مهندسی قم به ریاست مجلسبهره مندی 2800 نفر از خدمات کاروان سلامت هلال احمر قمایستگاه گارمانوری راه آهن قم دهکده لجستیک استان شدآثار برتر هنرمندان تصویرسازی و گرافیک کارگاه هنر فاطمی در قم اکران می گردداپراتورهای 118 قم روزانه به 60 هزار تماس پاسخ می دهندتشییع 7 شهید گمنام دفاع مقدس در قمتکریم و معارفه مسئول بسیج دانشجویی دانشگاه مذاهب اسلامی143 هزار پرونده مرگ مشکوک در پزشک قانونی قم2125 زندانی در قم مشمول عفو شدندقم جایی برای نفوذ ناهنجاری‌های اخلاقی نیستکسب 3 نشان طلا , یک نقره و 2 برنز توسط جودوکاران قم200 میلیون ریال وجه نقد و 2 عدد گوشی جا مانده در قطار به صاحبانش بازگشتکشف 31 کيلوگرم ترياک در قمدستگیری عاملان حفاری غیر مجاز در قماقدام قانونی علیه مشترکین پرمصرف در قمآیت الله شیخ عیسی قاسم:مقاومت، تنها راه مقابله با معامله قرن استفعالیت 30 مرکز درمان سرپائی و کمپ ترک اعتیاد در استان قمحضور فرمانده انتظامی استان قم در جلسه شورای اسلامی شهر قمبرخورد کامیون با تابلو راهنمایی و رانندگی در قم یک کشته برجای گذاشتمراسم وداع با پیکر شهید «عُشریه» شهید مدافع حرم‎سارقان کابل شبکه در قم شناسایی شدندکسب رتبه نخست پایگاه بسیج مخابرات منطقه قمسرپرست سازمان همياري شهرداريهاي استان منصوب شدسد کوچری ۲۰۹ میلیون متر مکعب ذخیره آب داردمعرفی و نقد کتاب «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» در قم برگزار می شودبقاع متبرکه قم سیاه‌پوش رئیس مکتب جعفرینباید زحمات نیروی انتظامی را با عملکرد یک مأمور زیر سوال برداتکای حوزه‌ها به بودجه‌های دولتی امری مناسب نیستجشن نیمه شعبان ثبت ملی شدنخستین جشنواره تفریحی‌ ورزشی شادیانه بانوان برگزار شدامروز معادله نه مذاکره و نه جنگ با اقتدار عملی شده استمردم قم با شهدای گمنام دفاع مقدس وداع کردندصادرات کشور بسیار مطلوب استامام صادق (ع) پرچم دار مبارزه علمی با جریان کفرجذب ۱۲ هزار میلیارد ریال سرمایه‌گذاری برای شهر قمپیکرهای مطهر دو شهید گمنام در پایگاه پدافند هوایی قم خاکسپاری شدعلت تنزل «امر دینی» حجاب به یک «امر اخلاقی» و فردیاستخدام نیروی انسانی در آتش نشانی قمبرگزاری مانور مدیریت بحران در میدان ۷۲ تن شهر قمجشنواره اقوام و عشایر ایرانی در قم برگزار می‌شودرییس دانشگاه قم: معامله قرن به فرصتی برای مبارزان بحرین بدل می‌شودافزایش 300 درصدی جرایم سایبری در قمخانه های بازی کودکان غیر قانونی استدستگیری حفاران غیرمجاز آثار تاریخی در قمقهرمانی تیم جودو استان قم در مسابقات چند جانبه‌ ی دهه ی کرامت و جام صلح و دوستیکتاب «از دشت لیلی تا جزیره مجنون» در قم نقد شدمرگ مشکوک دانشجوی دختر دانشگاه قمبرگزاری ۳۰ محفل در ۳۰ مسجد قم همزمان با در دهه کرامتمرحله استانی مسابقات قرآن قم آغاز شدآغاز ثبت نام مرحله اول آزمون ورود به حرفه مهندسان 1398اعلام برنامه‌های دهه کرامت در قممعاون سیاسی استاندار قم به سمت فرماندار مشهد منصوب شددانشگاه صنعتی قم دانشجوی خارجی می پذیردبرآیند تغییرات مدیریتی در استان مثبت بوده استاجرای 70 عنوان برنامه به مناسبت دهه کرامت در قمپرداخت یک هزار و ۱۰۷ میلیارد تومان تسهیلات رونق تولید در قمبهره برداری از بوستان بانوان منطقه 8 قم در دهه کرامتدستگيري سارقان 2 میلیارد ریالی در قمکشف بیش از 70 میلیارد ریال انواع کالای قاچاق در قممالکان وسایل نقلیه شماره تلفن همراه خود را درسامانه پلیس ثبت کنندامروز امر به معروف و نهی از منکر واقعاً یک شرایط دیگری داردبرترین مدیر بسیجی استان قم تجلیل شدوجود اطلاعات وسیع منطقه ای، مدیریت بحران را تسهیل می کندنمی‌گویم رئیس‌جمهور به خارجی‌ها کد داد، ولی آنها که باید ، موضوع را گرفتندآیین خطبه خوانی به مناسبت میلاد حضرت معصومه(س) در قمانتشار اوراق مشارکت برای مترو و منوریل قمدر زمینه غنی سازی و مسأله اراک به قبل از برجام باز می گردیمآتش‌سوزی در شهرک صنعتی شکوهیه قم ۱۷ مصدوم بر جای گذاشتکمک ۶۰ میلیارد تومانی کارگران و صاحبان کارخانه‌های کشور به سیل زدگانقرآن بهترین موعظه و عامل شفای آدمی استآغاز پرداخت تسهیلات مشارکتی ساخت و ودیعه مسکناهدای 10 کمک جهیزیه به نوعروسان کم برخوردار در ایام دهه کرامتکشف 100 کیلو تریاک در عملیات مشترک پلیس "قم و فارس"کشف بیش از 540 هزار نخ سیگار قاچاق در قمدستگیری مامور قلابی در قمنصب 12 دوربین ثبت تخلفات رانندگی در اصلی ترین بلوار حادثه خیز شهر قمنخستین جشنواره رسانه‌ها و مطبوعات قم برگزار می‌شودپسر ۶ ساله قمی قربانی گرمازدگی شدسرپرست معاونت سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار قم منصوب شدروابط عمومی ها در تامین سرمایه اجتماعی سازمان ها نقش مهمی دارنددستگیری 3 سارق و 16 معتاد متجاهر در قممامور وظيفه شناس قم چک مفقودی را برگرداندگامی جدید برای بهبود تاب آوری در روابط عمومی های دستگاههای اجرایی قمتوقیف دستگاه های استخراج ارز دیجیتال به ارزش 5 میلیارد ریال در قمفراخوان اعزام مشمولان در تیرماه 1398در قمدستگیری سارق حرفه ای کیف قاپ در قمشهردار شهر جعفریه قم منصوب شدراهپیمایی بانوان قمی در حمایت از حجاب و عفاف برگزار شدسیستم ارتباط رادیویی دیجیتال اورژانس قم راه اندازی شدموسسه خیریه فرزانگان قم در هفته بهزیستی راه اندازی می شودکشف 60 کیلوگرم تریاک در قمدومین کمک میلیاردی مسلمانان تانزانیا ویژه آسیب دیدگان سیل به هلال احمر قم اهدا شدفراخوان مقالات مجله "مطالعات امت اسلامی" به زبان انگلیسی منتشر شدنصب ۳۳ دوربین تردد شمار در قمکسب نخستين مدال جهاني در رشته تيراندازي قماجرای رایگان طرح نشاط معنوی در ۱۱ بقعه متبرکه قممراسم تشییع پیکر آیت‌الله شاهرودی در قم برگزار می‌شود‌صادرات 70 هزار تن تخم مرغ و ۴۰ هزار تن گوشت مرغ به خارج از قمآیت الله فاضل لنکرانی 5 باب مدرسه در استان خوزستان می سازداختصاص ۴۶۰ میلیارد تومان برای عملیاتی شدن ۲۲۲ پروژه شهری قمسرپرست بهزیستی استان قم منصوب شدمشمولان در ايام اربعين حسيني(ع) می توانند از کشور خارج شوندتوقیف دستگاه های قاچاق استخراج ارز دیجیتال در قمدلجویی خادمین حرم کریمه اهل بیت  از معلولان بهزیستی استان قمپیکر آیت‌الله حسینی شاهرودی در قم تشییع شدعملیات اجرایی احداث تونل جمهوری در قم آغاز شدافزایش شدید تعرفه‌های نظام مهندسی و نارضایتی مردمپروژه بازسازي بلاك گارمانوري- ساقه افتتاح شدمشهد مقصد 50 درصد مسافران راه آهن کشور استفاز ۲ تولید ماهیان خاویاری در استان قم افتتاح شدکشف بیش از 55 کیلوگرم تریاک در قماجرای طرح قدر با دستگیری 5 سارق و 13 معتاد متجاهر در قممدیر هنر و رسانه مسجد مقدس جمکران منصوب شدنیروی انتظامی در خط مقدم مبارزه با ناهنجاری هاسترشد 100 درصدی ملاقات مردمی مدیر درمان تامین اجتماعی قمتوصیف بعد ربانی و صفات نیک اخلاقی و دینی آیت الله مروجی از زبان فرزندانگلیس بداند دوران دزدی دریایی تمام شده استرشد 4 برابری شرکت های دانش بنیان در قمبرق‌گرفتگی و غرق‌شدگی جان 2 نفر را گرفتواقعاً از وضع اقتصادی و معیشتی مردم احساس شرمندگی می‌کنیم۲۰۰ هزار تَن در قم زیر پوشش برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد قرار گرفتندکشف 167 کیلوگرم تریاک و دستگیری 4 سارق احشام در قمحرم مطهر رضوی گلباران شدفاز نخست شهرک خدمات خودرویی قم به بهره‌برداری رسیدراننده متخلف زیست محیطی دستگیر شدسازش‌ناپذیری ملت ایران در مقابل استکبار نتیجه محبت قلبی به اهل بیت علیهم السلام استدیدار مدیر کل بهزیستی قم با ریاست کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلسجذب خبرنگار افتخاری پلیس در قمدستگيري 5 نفر از دلالان غيرمجاز ارز در قمنمایشگاه عفاف و حجاب در قم برپا شدقمی‌ها حامی آب می‌شوندتشییع پیکر۲ شهید تیپ زینبیون در قمحجاب یک امر اجتماعی استپدر و پسر، قربانی باک خالی خودرو شدندشفافیت و نظارت اولویت اول بهزیستی است1600 هکتار از کانون‌های تولید ریزگرد قم بوته‌کاری و نهال‌کاری شد8 دستگاه شتاب ‌نگار جدید در استان قم نصب می شوداجرای طرح اوقات فراغت در ۲۰۰ پایگاه بسیج استان قمدانشگاه صنعتی قم ، مروج صنعت سبزموسسه خیریه فرزانگان قم راه اندازی شد250 نفر از خدمات کاروان سلامت هلال احمر در روستای خورآبادبهره مند شدندسرفصل های مهم سلوک اجتماعی امام رضا (ع)گزارشی متفاوت از یک سرباز وطنپیکر دو شهید مدافع حرم در قم تشییع شدآمار حوادث جاده‌ای قم ۱۶ درصد افزایش یافتكشف 650 کیلو مواد مخدر و انهدام 2 باند قاچاق در قمتماس های غیرضروری با 110موجب کاهش توان پاسخگویی به نیازهای فوری مردم می شودمردم قم در حمایت از «آب» راهپیمایی کردندپیکر حجت الاسلام والمسلمین حائری در قم تشییع شددیپلماسی مقاومت پیشرفت همه جانبه کشور را تضمین می کندمدیرکل پزشکی قانونی قم روزهای دوشنبه، ملاقات مردمی داردكشف 3 تن و 570 کیلوگرم مواد مخدر در قم۱۰۰ هکتار از مراتع قم درآتش سوختتامین اجتماعی در خط مقدم خدمت به اقشار آسیب پذیر است140 میلیارد ریال مطالبات مراکز و موسسات طرف قرارداد قم پرداخت شدکار در سازمان بهزیستی مقدس و خدمت به بندگان خوب خداستدستگاههای اجرایی استان قم مورد ارزیابی مدیریت سبز قرار می گیرندتيمچه بزرگ قم مرمت شدهمایش ملی «بیانیه گام دوم انقلاب و تمدن نوین اسلامی» در قم برگزار می‌شودسرپرست جدید بهزیستی قم معرفی شد30 برنامه متنوع در مصلای قدس قم برگزار می‌شود110 هزار طلبه تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی استآیت الله اعرافی عضو هیات امنای دانشگاه قم شددستگیری رمال کلاهبردار در قمسامانه "نما" پلیس آگاهی یا نمایشگاه مجازی اموال مسروقهکشف 130 کیلوگرم تریاک در قممصرف آب در قم رکورد شکستسومین نشست رمز ارزها با موضوع بررسی مسائل فرعی "بیت کوین" برگزار شدگزارش کنفرانس "قانون در برابر چالش های انقلاب تکنولوژیک" در روسیهتودیع و معارفه مدیر کل ارتباطات و فناوری اطلاعات استان قمدرخشش دانشگاه صنعتی قم در کارآفرینی و ایجاد اشتغالاستفاده از بستر دولت الکترونیک و سامانه های شفاف سازی در بهزیستی قماصناف مزاحم قم به شهرک‌های تخصصی منتقل می‌شوندمدیر روابط عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم منصوب شدتجمع بزرگ مردم قم در حمایت و تقدیر از عوامل گاندو3000واحد مسکونی در قم احداث می‌شودطرح تقسیط جرایم رانندگی خودروهای توقیفی در قم اجرا می شودتوقیف بیش از 500 دستگاه استخراج ارز دیجیتال در قمکشف تجهیزات پزشکی احتکار شده در قمکشف 52 کیلوگرم تریاک در قمسارقان مامور نما و اموال متقاضیان کار دستگیر شدندقم در جایگاه نخست مسابقات کاتا جودو قهرمانی کشور ایستادافتخارآفرینان ورزش قم تجلیل شدندتصادفات عصر جمعه 18 مجروح و دو کشته بر جای گذاشتعوامل سریال "گاندو" در نماز جمعه قم تقدیر شدنداگر راست می گویید «گاندو» دروغ است، شکایت کنیداقدام علیه انقلاب با تو دهنی سخت ملت ایران مواجه می شودمدیر بازرسی مخابرات منطقه قم معرفی شدتوقیف 824 دستگاه استخراج ارز دیجیتال در قم2 کشته و 4 مجروح در تصادف خونین محور "قم-سلفچگان"عدم رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی از 7 مرداد جریمه بدون اغماض دارددستگیری جاعل اسکناس های 500 هزار ریالی در قمسند مالکیت ۲۶۱ هکتار اراضی ملی قم صادر شد۱۹ تن در قم بر اثر غرق شدگی جان خود را از دست دادندیادواره شهید عارف حسینی و شهدای لشکر زینبیون در قم برگزار می‌شودمردم انتظار دارند سال به سال از مشکلاتشان کاسته شوددستگیری سارق کیف باز کن حرفه ای حرم وسارقان سيم و کابل هاي برق در قمکشف 159 کیلوگرم تریاک با همکاری مشترک پلیس "قم و شرق تهران"راه شهرک سینمایی نور هموار می شودپذیرش بدون کنکور دانشجو در دانشکده علوم قرآنی قمعلمای ایران و ترکیه نقشی اساسی در ایجاد وحدت امت ایفا کنندشورای اسلامی شهر قم با واگذاری شهر فرودگاهی به شهرداری موافقت کردتخصيص تسهيلات اشتغال روستايي با جديت پيگيري شودتصاویر سفر استاندار قم به بخش مرکزیویژه برنامه‌های سالروز شهادت امام جواد(ع) در قم اعلام شدگرامیداشت شهید مهدوی فرمانده منهدم‌کننده‌ ناو آمریکاییخدمات غیرحضوری بهزیستی قم به مددجویانگسترش روابط بین استان قم و پاکستانمراسم گرامیداشت روز خبرنگار توسط سپاه استان قم برگزار می‌شودقلب مقدس امام زمان( عج)و اهل بیت (ع)وشیعیان پاک و مخلص به دردآمدگفتمان حرکت جهادی باید به یک گفتمان عمومی تبدیل شودایران در برابر تهدید وتحریم تسلیم نمی شودقانون شفافیت؛ سوپاپ اطمینان نظامبی حجابی خلاف شرع بوده و باید جلوی آن گرفته شودتوقیف 297 دستگاه استخراج ارز دیجیتال در قمنوجوانان و جوانان قربانی سایت‌های شرط بندی نشونداجرای طرح تشدید برخورد پلیس قم با خودروهای پلاک مخدوش در قمجشن پیوند آسمانی ۱۵۰ زوج پاسدار در قم برگزار می‌شودافزایش تسهیلات خوداشتغالی مددجویان بهزیستی استان قمجذب طلاب در دانشگاه فرهنگیان قانونی و طبق ضوابط استآزادی بی حد و حصر فضای مجازی یعنی قتل عام خانوادهدشمن با راه اندازی جنگ فرهنگی حجاب و عفاف را نشانه گرفته استاجرای طرح مشاوره هفتگی رایگان در 6 بقعه قم۱۳۰ واحد مسکونی در مناطق سیل‌زده لرستان به همت سپاه قم در حال ساخت استتقدیر از برگزیدگان جایزه آیت الله مشکینی جشنواره عمار در نماز جمعه قمآغاز فعالیت نخسین مدرسه تابستانی حقوق پارلمانی در قماردوی تیم ملی کاتا جمهوری اسلامی ایران در قم برگزار می شوددوره آموزشی فنی – تخصصی داوران بین المللی جودو سراسر کشور در قم برگزار می شوددوره آموزشی داوری درجه یک جودو کشور در قم برگزار می شود20میلیارد ریال مطالبات مراکز درمانی طرف قرارداد قم پرداخت شدتسهیلات 9 درصدی برای نوسازی بافت فرسوده قمکلاهبردار حرفه ای اخذ وام بانکی را شناسایی کنیدصورت‌های مالی سال 97 آبفای قم تصویب شدحیرت‌انگیزترین شواهد تاریخ بر شرارت استعمار انگلیسهمکاری با بهزیستی بزرگترین اجرها و پاداش را دارد۱۱۰ دوربین نظارتی جدید تا پایان سال در قم راه‌اندازی می‌شودنمایشگاه «ازدواج آسان، عشق پایدار» در قم گشایش یافتپیام تبریک استاندار قم‌ به شاهرخ میکائیلیجشن ازدواج ۱۵۰ زوج پاسدار در قم برگزار شدرئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس به حواشی دیدارش با سفیر انگلیس پاسخ دادپایگاه اورژانس ۱۱۵ قم به همت بانوی خیر سلامت افتتاح شدفضای مجازی را باید مدیریت کنیمخبرنگاران اصلاح گر امور و روشنی بخش مسیر آینده اندخبرنگاران در سعادت جامعه تأثیرگذارندتعرفه نظام مهندسی ساختمان در قم کاهش یافتقرعه کشی و اهداء جائزه به خوش حسابهای همراه اول در قم